Rasyonelleştirme
Kabul edilmesi zor davranış veya duyguları, gerçek nedenleri yerine mantıklı ve kabul edilebilir gerekçelerle açıklama eğilimi.
Eş anlamlılar
Rasyonelleştirme, kişinin kabul etmekte zorlandığı bir davranışını, duygusunu ya da başarısızlığını gerçek nedeni yerine mantıklı ve kabul edilebilir görünen gerekçelerle açıklamasıdır.
Psikanalitik kuramda tanımlanan bu savunma mekanizmasının amacı, kişinin benlik saygısını ve iç tutarlılığını korumaktır. Rasyonelleştirmede kişi genellikle kendisini gerçekten ikna eder, yani sunduğu gerekçeye inanır; bu da onu bilinçli bir yalandan ayırır. Bu süreç çoğunlukla bilinçdışı düzeyde işler.
Rasyonelleştirme nasıl ortaya çıkar?
Bir kişi, davranışının ardındaki gerçek dürtü veya duygu rahatsız edici olduğunda, kaygıyı azaltmak için daha makul bir açıklama üretir. Böylece hem kendi gözünde hem de başkalarının gözünde kabul edilebilir kalmaya çalışır. Bu mekanizma kısa vadede rahatlatıcı olabilir, ancak sorunun gerçek kaynağıyla yüzleşmeyi geciktirebilir.
Rasyonelleştirme örnekleri
- İstediği işe alınmayan kişinin o işi zaten istemediğini söylemesi
- Sınavda başarısız olan birinin sınavın haksız veya anlamsız olduğunu öne sürmesi
- Bir ilişkiyi bitiren kişinin tüm kusuru karşı tarafa yüklemesi
- Erteleme alışkanlığını baskı altında daha iyi çalıştığı gerekçesiyle açıklamak
Etkileri ve dikkat edilecekler
Ara sıra başvurulan rasyonelleştirme insani ve yaygındır; hayal kırıklığını yumuşatmaya yardımcı olabilir. Ancak sürekli ve katı biçimde kullanıldığında kişinin hatalarından öğrenmesini, sorumluluk almasını ve gerçekçi kararlar vermesini güçleştirebilir. Bu durumda davranışın altındaki gerçek duyguyu fark etmek önemli bir adımdır.
Sıkça Sorulan Sorular
Rasyonelleştirme yalan söylemek midir?
Hayır. Yalanda kişi gerçeği bilir ve bilerek saklar; rasyonelleştirmede ise kişi ürettiği gerekçeye genellikle kendisi de inanır ve süreç büyük ölçüde bilinçdışı işler.
Rasyonelleştirme zararlı mıdır?
Ara sıra kullanıldığında gerilimi azaltan doğal bir savunmadır. Sürekli ve aşırı kullanıldığında ise kişinin gerçeklerle yüzleşmesini ve gelişmesini engelleyebilir.
Bu içerik bilgilendirme amaçlıdır, tıbbi tanı veya tedavi yerine geçmez.
Bu içerik bilgilendirme amaçlıdır ve profesyonel psikolojik veya tıbbi danışmanlığın yerine geçmez.