Etik Kurul Başvurusu Nasıl Yapılır? (Psikoloji Araştırmaları)

Psikoloji araştırmalarında etik kurul başvurusunun en kısa özeti şudur: İnsan katılımcıyla yürütülen her araştırmada, veri toplamaya başlamadan ÖNCE bağlı olduğunuz kurumun girişimsel olmayan (sosyal-davranışsal) etik kurulundan onay almanız gerekir. Başvuru dosyası tipik olarak proje özeti, ayrıntılı yöntem, aydınlatılmış onam formu, kullanacağınız ölçeklerin izinleri ve veri güvenliği planından oluşur. Onam formunun çekirdeği dört ilkedir: gönüllülük, bilgilendirme, gizlilik ve istediği an çekilme hakkı. Çocuklar ve kırılgan gruplar için ek koruma ve veli/vasi izni gerekir. Etik onay olmadan toplanan veri, çoğu hakemli dergide yayımlanamaz. Bu yazı genel çerçeveyi anlatır; somut kurallar kurumunuzun etik kurul yönergesine göre değişir, bu yüzden mutlaka kendi kurumunuzu teyit edin.

Bu rehber, lisansüstü öğrenciler ve genç araştırmacılar için etik kurul sürecini adım adım açıklamak üzere hazırlandı. Amacımız hukuki ya da kurumsal danışmanlık yerine geçmek değil; ilk başvurusunu yapacak bir araştırmacının kafasındaki "nereden başlasam, dosyaya ne koysam, neden reddedilirim?" sorularını netleştirmek. Süreç boyunca tek değişmez ilke şudur: Etik kurul onayı bir formalite değil, katılımcıyı koruyan ve araştırmanın bilimsel meşruiyetini sağlayan bir ön koşuldur.

Güncellik ve doğruluk notu: Son güncelleme 24 Haziran 2026. Bu içerik bilgilendirme amaçlıdır; kurumsal, hukuki veya etik danışmanlık yerine geçmez. Türkiye'de etik kurulların yapısı, başvuru takvimi, istenen belgeler ve form şablonları üniversiteden üniversiteye, hatta aynı üniversitedeki farklı kurullar arasında değişir. Aşağıdaki çerçeve genel bir yön çizer; bağlayıcı kurallar için kendi kurumunuzun etik kurul yönergesini, başvuru kılavuzunu ve güncel form şablonlarını birinci elden teyit edin. Veri gizliliği konusunda 6698 sayılı Kişisel Verilerin Korunması Kanunu (KVKK) ve ilgili mevzuat geçerlidir; tereddütte kurumunuzun KVKK/veri sorumlusu birimine danışın.

Anahtar nokta: Etik onay zamanlaması pazarlık konusu değildir. Onay, veri toplama başlamadan ÖNCE alınmalıdır. Geriye dönük (verileri topladıktan sonra) alınan onay, çoğu etik kurul ve hakemli dergi tarafından geçersiz sayılır; toplanmış veri etik açıdan kullanılamaz hale gelebilir. Bu nedenle etik kurul takvimini araştırma planının en başına yerleştirin.

Etik kurul neden gerekli?

İnsan katılımcıyla yürütülen her araştırma, katılımcının zamanını, mahremiyetini, psikolojik rahatını ve bazen güvenliğini etkileyen bir müdahaledir. Etik kurul, bu etkilerin kabul edilebilir sınırlar içinde kalıp kalmadığını, araştırmacıdan bağımsız bir gözle değerlendiren kuruldur. Temel mantık basittir: Araştırmayı tasarlayan kişi, kendi projesinin risklerini objektif değerlendirmekte yapısal olarak zorlanır; bu yüzden bağımsız bir denetim gerekir.

Etik kurulun koruduğu üç temel değer

Etik değerlendirmenin çekirdeğinde, uluslararası araştırma etiğinde yaygın kabul gören üç ilke yatar:

• Kişiye saygı (özerklik): Katılımcı, araştırmaya katılıp katılmamaya özgürce ve bilgilenmiş biçimde karar verebilmelidir. Aydınlatılmış onam bu ilkenin somut karşılığıdır.
• Yarar sağlama ve zarar vermeme: Araştırmanın olası yararları, katılımcıya yüklediği riskleri haklı çıkarmalı; öngörülebilir zararlar en aza indirilmelidir.
• Adalet: Araştırmanın yükleri ve yararları katılımcı grupları arasında adil dağılmalı; kırılgan gruplar gereksiz yere ya da yalnızca ulaşması kolay olduğu için seçilmemelidir.

Etik onay olmadan ne olur?

Etik onayı atlamanın sonuçları yalnızca etik değil, pratiktir de. Onaysız toplanan veriyle yazılan makale hakemli dergilerce çoğunlukla reddedilir; tez jürileri etik onay belgesi ister; ileride etik ihlal iddiası gündeme gelebilir. Kısacası etik onay, hem katılımcıyı hem de araştırmacının kendi emeğini korur.

Türkiye'de etik kurul yapısı

Türkiye'de psikoloji araştırmaları açısından en sık karşılaşılan yapı, üniversitelerin bünyesindeki etik kurullardır. Burada kritik bir ayrım vardır ve doğru kapıyı seçmek başvurunun ilk adımıdır.

Girişimsel ve girişimsel olmayan ayrımı

Etik kurullar kabaca iki gruba ayrılır:

• Girişimsel (klinik) araştırma etik kurulları: İlaç, tıbbi cihaz, biyolojik örnek alma, invaziv işlem gibi tıbbi müdahale içeren araştırmaları değerlendirir. Bu kurullar Sağlık Bakanlığı mevzuatına tabi ayrı bir rejim içinde işler.
• Girişimsel olmayan (sosyal-davranışsal) araştırma etik kurulları: Anket, ölçek, görüşme, gözlem, deneysel görev gibi tıbbi müdahale içermeyen, davranışsal ve sosyal yöntemlerle yürütülen araştırmaları değerlendirir. Psikoloji araştırmalarının büyük çoğunluğu bu kategoriye girer.

Çoğu psikoloji çalışması (anket, ölçek uygulaması, deney, mülakat) girişimsel olmayan/sosyal-davranışsal kurula gider. Yine de bazı çalışmalar (örneğin fizyolojik ölçüm, kan/tükürük örneği, klinik popülasyonda müdahale) sınırda kalabilir; bu durumlarda hangi kurula gideceğinizi kurumunuzdan teyit etmek önemlidir.

Kurumsal değişkenlik gerçeği

Türkiye'de etik kurulların adı, kapsamı ve başvuru süreci tek tip değildir. Bazı üniversitelerde tek bir "Sosyal ve Beşeri Bilimler Etik Kurulu" vardır; bazılarında fakülte ya da enstitü düzeyinde ayrı kurullar bulunur. Başvuru takvimi (kurulun ayda kaç kez toplandığı), istenen belgeler ve form şablonları da kuruma göre değişir. Bu nedenle bu yazıdaki bilgileri genel bir harita olarak kullanın; bağlayıcı detayları kendi kurumunuzun etik kurul biriminden alın.

Başvuru ne zaman yapılmalı?

Bu sorunun cevabı tek kelimeyle nettir: ÖNCE. Etik kurul başvurusu, veri toplama başlamadan, hatta katılımcılarla ilk temas kurulmadan önce yapılmalı ve onay alınmalıdır.

Neden "önce" bu kadar kritik?

Etik onayın işlevi, riski oluşmadan değerlendirmektir. Veri toplandıktan sonra alınan onay, bu işlevi yerine getiremez; çünkü katılımcı zaten potansiyel riske maruz kalmıştır. Bu yüzden:

• Geriye dönük onay çoğu kurulca kabul edilmez.
• Onaysız toplanan veri, hakemli dergilerde ve tez jürilerinde geçersiz sayılabilir.
• Çalışma protokolünde sonradan değişiklik yaparsanız (yeni ölçek, yeni grup, yeni yöntem), çoğu kurul ek/revizyon başvurusu ister.

Takvimi planlamak

Etik kurullar genellikle periyodik toplanır ve değerlendirme süreci birkaç haftadan birkaç aya kadar uzayabilir. Revizyon istenirse süreç daha da uzar. Bu nedenle araştırma takviminizi kurarken etik onay için belirgin bir tampon süre bırakın; veri toplama tarihini onay sonrasına planlayın. Toplanma takvimini ve ortalama değerlendirme süresini kurumunuzun etik kurul biriminden öğrenin.

Başvuru dosyası bileşenleri

Başvuru dosyasının içeriği kuruma göre değişse de, girişimsel olmayan psikoloji araştırmalarında tipik olarak istenen çekirdek belgeler benzerdir. Aşağıdaki liste genel bir kontrol listesi olarak kullanılabilir; kesin liste için kurumunuzun başvuru kılavuzunu esas alın.

Tipik dosya içeriği

• Başvuru formu: Kurumun standart şablonu. Araştırmacı bilgileri, proje başlığı, kurul beyanları içerir.
• Proje özeti: Araştırmanın amacı, gerekçesi ve önemini kısaca anlatan özet. Çoğu zaman araştırma soruları/hipotezleri burada yer alır.
• Ayrıntılı yöntem: Katılımcılar (kimler, kaç kişi, nasıl seçilecek), kullanılacak ölçek/materyaller, uygulama süreci, veri toplama yöntemi ve analiz planı. Risklerin ve risk azaltma önlemlerinin açıkça yazılması beklenir.
• Aydınlatılmış onam formu: Katılımcıya sunulacak bilgilendirme ve onam metni (aşağıda ayrıntılı).
• Ölçek/test izinleri: Telifli ya da kullanımı izne tabi ölçekler için ilgili izin veya kullanım hakkı belgesi. Türkçeye uyarlanmış ölçeklerde uyarlama sahibinin izni sıkça istenir.
• Veri toplama araçları: Anket formları, ölçek maddeleri, mülakat soruları, deney materyalleri gibi katılımcıya doğrudan sunulacak içerikler.
• Veri güvenliği/gizlilik planı: Verinin nasıl saklanacağı, kimlerin erişeceği, ne kadar süreyle tutulacağı ve KVKK uyumunun nasıl sağlanacağı.
• Davet/duyuru metinleri: Katılımcı çağrısı yapılacaksa, ilan veya davet metni.

Özel durumlarda ek belgeler

Kurum ya da saha izinleri gerekebilir. Örneğin okullarda çalışacaksanız Milli Eğitim Bakanlığı/il müdürlüğü izni, bir kurumda veri toplayacaksanız o kurumun yazılı onayı eklenmesi istenebilir. Bu izinlerin bazıları etik onaydan sonra, bazıları paralel yürütülür; sırayı kurumunuzdan teyit edin.

Aydınlatılmış onam ilkeleri

Aydınlatılmış onam, etik dosyanın kalbidir ve etik kurulların en titiz incelediği bölümdür. Onam, katılımcının araştırmaya neye razı olduğunu tam olarak anlayarak ve özgürce katıldığını gösteren bir süreçtir; tek bir imzadan ibaret değildir.

Onamın dört çekirdek ilkesi

• Gönüllülük: Katılım tamamen isteğe bağlıdır. Katılımcı üzerinde baskı, zorlama ya da örtük yaptırım (örneğin ders notuna doğrudan bağlama) bulunmamalıdır. Teşvik verilecekse, bu teşvik kararı bozacak ölçüde cazip olmamalıdır.
• Bilgilendirme: Katılımcı; araştırmanın amacını, ne yapacağını, ne kadar süreceğini, olası risk ve rahatsızlıkları, olası yararları ve iletişim bilgilerini anlaşılır bir dille öğrenmelidir. Teknik jargon değil, hedef katılımcının anlayacağı sade bir dil kullanılır.
• Gizlilik: Katılımcı verilerinin nasıl korunacağı, kimliğin gizli/anonim tutulup tutulmayacağı ve sonuçların nasıl raporlanacağı açıkça belirtilir. Veri gizliliği KVKK kapsamındadır.
• Çekilme hakkı: Katılımcı, herhangi bir gerekçe göstermeden ve herhangi bir olumsuzlukla karşılaşmadan istediği an araştırmadan çekilebilir. Çekilmesi halinde verisinin ne olacağı (silinmesi vb.) de belirtilmelidir.

Onam formunda sık atlanan noktalar

Onam formlarında en çok eksik bırakılan unsurlar şunlardır: çekilme halinde verinin akıbeti, veri saklama süresi, anonimlik ile gizlilik arasındaki farkın net belirtilmemesi, iletişim için sorumlu araştırmacı bilgisinin eksikliği ve çocuklarda dilin yaşa uygun sadeleştirilmemesi. Bu noktalar revizyon taleplerinin de sık nedenleridir.

Özel gruplar: ek koruma gerektiren katılımcılar

Bazı katılımcı grupları, onamı özgürce verme ya da riski tam değerlendirme kapasitesi açısından ek koruma gerektirir. Etik kurullar bu gruplarda standardı belirgin biçimde yükseltir.

Çocuklar ve ergenler

Reşit olmayan katılımcılarda kural ikilidir: Hem veli/vasinin yazılı izni (onam) hem de çocuğun yaşına uygun biçimde anlatılan ve alınan kendi rızası (genellikle "muvafakat/assent" olarak adlandırılır) gerekir. Veli izni tek başına yeterli sayılmaz; çocuğun da süreci anlayıp katılmayı kabul etmesi beklenir. Onam ve bilgilendirme metni çocuğun yaşına uygun sadelikte yazılmalıdır. Okul ortamında çalışılacaksa ek kurum izinleri de gündeme gelir.

Kırılgan (savunmasız) gruplar

Kırılgan gruplar, onamı özgürce verme ya da riskten korunma açısından dezavantajlı olabilen katılımcılardır. Örnekler arasında ağır ruhsal/bilişsel güçlük yaşayan kişiler, tutuklu/hükümlüler, araştırmacıyla bağımlılık ilişkisi içindeki kişiler (kendi öğrencileriniz gibi) ve onamı tam veremeyecek durumdaki bireyler sayılabilir. Bu gruplarda etik kurul; ek güvenceler, daha ayrıntılı risk analizi ve bazen bağımsız bir tanık ya da temsilci ister. Bu grupların yalnızca "ulaşması kolay" olduğu için seçilmemesi (adalet ilkesi) ayrıca değerlendirilir.

Risk-yarar dengesi

Her etik değerlendirmenin merkezinde risk-yarar analizi vardır. Etik kurul, araştırmanın katılımcıya yüklediği riskin, beklenen bilimsel ve toplumsal yararla orantılı olup olmadığını değerlendirir.

Psikoloji araştırmalarında tipik riskler

Psikoloji çalışmalarında riskler çoğunlukla fiziksel değil psikolojik ve sosyaldir:

• Hassas konuların (travma, kayıp, ayrımcılık, ruhsal belirtiler) gündeme gelmesiyle ortaya çıkabilecek duygusal rahatsızlık
• Gizliliğin ihlali halinde doğabilecek sosyal/itibar zararı
• Yanıltma (deception) içeren tasarımlarda katılımcının bilgilendirilmemesinden kaynaklanan etik sorunlar
• Zaman ve emek yükü

Riski azaltma önlemleri

Etik dosyada risklerin yanında, bunları azaltmak için alınan önlemler de açıkça yazılmalıdır: hassas konularda destek/yönlendirme bilgisi (örneğin başvurulabilecek profesyonel kaynaklar) sunmak, verileri anonimleştirmek, yanıltma kullanılan tasarımlarda uygulama sonrası bilgilendirme (debriefing) yapmak ve katılımcıya istediği an durabileceğini hatırlatmak. Risk-yarar dengesinin makul biçimde kurulduğunu göstermek, onayın en belirleyici unsurlarından biridir.

Yaygın ret ve revizyon nedenleri

Etik kurullar başvuruları çoğu zaman doğrudan reddetmez; daha sık olarak revizyon ister. Aşağıdaki başlıklar, ilk başvurularda en sık karşılaşılan eksikliklerdir ve önceden giderildiğinde süreç belirgin biçimde hızlanır.

En sık karşılaşılan eksiklikler

• Eksik ya da zayıf aydınlatılmış onam: Çekilme hakkı, gizlilik, veri saklama süresi gibi unsurların belirsiz ya da eksik olması.
• Yöntem-onam tutarsızlığı: Onam formunda anlatılan süreçle yöntem bölümünde anlatılanın birbirini tutmaması.
• Risk-yarar analizinin yetersizliği: Risklerin hiç belirtilmemesi ya da azaltma önlemlerinin yazılmaması.
• Özel grup korumalarının eksikliği: Çocuk katılımcıda veli izni/çocuk rızası ayrımının atlanması.
• Ölçek izinlerinin eksikliği: İzne tabi ölçeklerin kullanım/uyarlama izni belgesinin sunulmaması.
• Veri güvenliği planının muğlaklığı: Verinin nerede, ne kadar, kim tarafından saklanacağının ve KVKK uyumunun belirtilmemesi.
• Form/belge eksikliği: Kurumun istediği şablonun kullanılmaması ya da imza/eklerin eksik olması.

Revizyonu hızlandıran yaklaşım

Revizyon talebi bir başarısızlık değil, sürecin olağan parçasıdır. Talepler genellikle nokta atışıdır; kurulun her maddesine ayrı ayrı ve açık biçimde yanıt veren bir revizyon yazısıyla karşılık vermek süreci hızlandırır. Danışmanınızın ya da daha deneyimli bir araştırmacının dosyayı başvuru öncesi okuması, sık eksiklikleri baştan giderir.

Dergi yayın şartı olarak etik onay

Etik onay, yalnızca kurumsal bir gereklilik değil, yayın sürecinin de ön koşuludur. Hakemli dergilerin büyük çoğunluğu, insan katılımcıyla yürütülen araştırmalarda etik kurul onayını bir yayın şartı olarak arar.

Dergilerin tipik beklentisi

Birçok dergi, makalenin yöntem bölümünde etik kurul onayının adını, tarihini ve karar/protokol numarasını açıkça belirtmenizi ister. Ayrıca katılımcılardan aydınlatılmış onam alındığının beyan edilmesi yaygın bir koşuldur. Uluslararası dergilerde bu beklenti, yayın etiği ilkeleri (örneğin yayın etiği komitelerinin yönergeleri) çerçevesinde standartlaşmıştır. Onay belgesini ve numarasını araştırma boyunca saklamak, yayın aşamasında zaman kazandırır.

Geriye dönük onay sorunu

Veriyi topladıktan sonra onay almaya çalışmak, dergi düzeyinde de sorun yaratır. Birçok dergi geriye dönük onayı kabul etmez ve makaleyi etik gerekçeyle reddedebilir. Bu, en başta vurguladığımız "önce onay" ilkesinin yayın tarafındaki yansımasıdır.

Sık sorulan sorular

Anket/ölçek çalışması için de etik kurul onayı gerekir mi? İnsan katılımcıdan veri topladığınız her durumda, anket ya da ölçek uygulaması da dahil, etik kurul onayı genellikle gereklidir. Yöntemin "basit" görünmesi bu zorunluluğu ortadan kaldırmaz; kişisel veri toplandığı ve katılımcıyı etkilediği için değerlendirme istenir. Muafiyet ya da hızlandırılmış değerlendirme uygulayan kurumlar olabilir; kendi kurumunuzun yönergesini teyit edin.

Veriyi topladıktan sonra etik kurul onayı alabilir miyim? Genel kural, onayın veri toplamadan ÖNCE alınmasıdır. Geriye dönük onay çoğu etik kurul ve hakemli dergi tarafından kabul edilmez ve toplanmış veri etik açıdan kullanılamaz hale gelebilir. Bu nedenle etik onayı araştırma takviminizin en başına yerleştirin.

Etik kurul başvurusu ne kadar sürer? Süre kuruma ve kurulun toplanma takvimine göre değişir; birkaç haftadan birkaç aya kadar uzayabilir, revizyon istenirse daha da uzar. Net süreyi ve toplanma sıklığını kurumunuzun etik kurul biriminden öğrenip takviminizi buna göre planlayın.

Çocuklarla yapılan araştırmada onamı kim verir? Reşit olmayan katılımcılarda hem veli/vasinin yazılı izni hem de çocuğun yaşına uygun biçimde alınan kendi rızası gerekir. Veli izni tek başına yeterli sayılmaz; çocuğun da süreci anlayıp katılmaya razı olması beklenir. Okul ortamında ek kurum izinleri de gerekebilir.

Aydınlatılmış onam formunda mutlaka bulunması gerekenler nelerdir? Çekirdek unsurlar şunlardır: araştırmanın amacı ve süreci, katılımın gönüllü olduğu, olası risk ve yararlar, gizlilik ve veri saklama, istediği an gerekçesiz çekilebilme hakkı ve sorumlu araştırmacının iletişim bilgisi. Dil, hedef katılımcının anlayacağı sadelikte olmalı; çocuklarda yaşa uygun biçimde basitleştirilmelidir.

Başvurum revizyon istenerek geri geldi, reddedildim mi? Hayır. Revizyon talebi sürecin olağan ve sık bir parçasıdır, ret değildir. Kurulun her maddesine tek tek, açık biçimde yanıt veren bir revizyon yazısıyla dosyayı güncellemeniz beklenir. Sık eksiklikleri (onam, risk-yarar, izinler) baştan gidermek revizyon olasılığını azaltır.

Dergi etik kurul onay numarası istiyor, nereden bulurum? Onay numarası (karar/protokol numarası), etik kurulun verdiği onay belgesinde yer alır. Bu belgeyi ve numarasını araştırma boyunca saklayın; çoğu dergi yöntem bölümünde kurul adı, tarihi ve numarasıyla birlikte belirtmenizi ister.

İlgili yazılar

• Psikolog mu, psikiyatrist mi? Farkları ve hangi durumda hangisi
• Klinik psikolog nasıl olunur? Yüksek lisans yolu ve maliyetler
• Psikoloji araştırmasında ölçek seçimi ve uyarlama
• KVKK ve psikoloji araştırmalarında veri güvenliği

Akademik yolculuğunuzu bütünlüklü görmek isterseniz, psikoloji akademisyeni rehberine göz atabilirsiniz.

Daha derine inmek isteyenler için

Psikoloji alanında lisansüstü ve akademik kariyer planlayanlar için araştırma süreçlerini, etik gereklilikleri ve yayın yolunu kaynaklarıyla anlatan içeriklerimizi inceleyebilirsiniz.

Ruh sağlığı profesyoneliyseniz, danışan kayıtlarını ve klinik verileri KVKK uyumlu biçimde tek panelde yönetme sürecini Clinisyn üzerinden inceleyebilirsiniz.

---