Meta-Analiz ve Sistematik Derleme Nasıl Yapılır? (Psikoloji)

Sistematik derleme ile meta-analiz aynı şey değildir, ancak çoğu zaman birlikte yürür. Sistematik derleme, önceden yazılmış bir protokole dayanarak bir araştırma sorusuna ilişkin tüm uygun çalışmaları sistematik, şeffaf ve yinelenebilir biçimde tarayan, seçen ve değerlendiren bir literatür sentezi yöntemidir. Meta-analiz ise bu sentez içindeki nicel sonuçları ortak bir ölçeğe (etki büyüklüğüne) çevirip istatistiksel olarak birleştiren tekniktir. Yani her meta-analiz iyi bir sistematik derlemeye dayanmalıdır, ama her sistematik derleme meta-analizle sonuçlanmak zorunda değildir; çalışmalar yöntemsel olarak çok farklıysa ya da yetersizse nitel sentez (narrative/structured synthesis) tercih edilir. Bu yazı, psikoloji alanında bir sistematik derleme ve meta-analizi protokolden raporlamaya kadar metodolojik olarak doğru biçimde nasıl yürüteceğinizi adım adım ele alıyor.

Yazı, ileri lisansüstü düzeyde araştırma yürüten psikoloji akademisyenleri için hazırlanmıştır. Amaç bağlayıcı bir reçete değil, alanın yerleşik standartlarını (PRISMA, Cochrane el kitabı geleneği, Borenstein ve arkadaşlarının meta-analiz çerçevesi) tutarlı bir akış içinde özetlemektir. Her karar noktasında nihai sorumluluk, araştırma sorusuna ve verisinin yapısına hâkim olan araştırmacıya aittir.

Güncellik ve sorumluluk reddi: Son güncelleme 23 Haziran 2026. Bu içerik metodolojik bilgilendirme amaçlıdır; belirli bir derginin sunum gereksinimleri, etik kurul koşulları veya istatistiksel danışmanlık yerine geçmez. Burada anılan kılavuz sürümleri, yazılım paketleri ve istatistiksel eşik değerleri zamana duyarlıdır ve güncellenebilir. Raporlama standardı olarak PRISMA'nın en güncel sürümü, bu yazının yazıldığı tarihte 2020 sürümüdür (2009 bildirisinin yerini almıştır); kullanmadan önce prisma-statement.org üzerinden en güncel kontrol listesi, akış diyagramı ve uzantıları (örneğin arama raporlaması için PRISMA-S) teyit edin. İstatistiksel kararlar için alanınızın yöntem uzmanına ve birincil kaynaklara başvurun.

Anahtar nokta: Meta-analizin gücü, birleştirdiği çalışmaların kalitesini aşamaz. "Çöp girer, çöp çıkar" (garbage in, garbage out) ilkesi gereği, yanlılığı yüksek primer çalışmaları istatistiksel olarak birleştirmek yanlış bir kesinlik yanılsaması üretir. Bu nedenle protokol, kapsamlı arama, kör veri çıkarma ve risk of bias değerlendirmesi, etki büyüklüğü hesaplaması kadar önemlidir.

Üç kavramı ayırın: geleneksel derleme, sistematik derleme, meta-analiz

Literatürde sık karıştırılan üç terim vardır ve aralarındaki farkı netleştirmek, doğru yöntemi seçmenin ön koşuludur.

Geleneksel (anlatısal) derleme

Geleneksel derleme (narrative review), bir uzmanın bir konudaki literatürü kendi seçimiyle özetlediği yazıdır. Arama stratejisi genellikle raporlanmaz, dahil/dışlama ölçütleri önceden tanımlanmaz ve seçim sürecinde yazar yanlılığı yüksektir. Geniş bir konuyu tanıtmak için değerlidir, ancak yinelenebilir değildir.

Sistematik derleme

Sistematik derleme, önceden tanımlanmış bir araştırma sorusuna yanıt vermek için açık, şeffaf ve yinelenebilir bir yöntem izler: protokol yazılır, kapsamlı arama yapılır, dahil/dışlama ölçütleri önceden belirlenir, çalışmalar bağımsız iki araştırmacı tarafından taranır ve her çalışmanın yanlılık riski değerlendirilir. Sonuç nitel bir sentez olabilir; mutlaka istatistiksel birleştirme içermez.

Meta-analiz

Meta-analiz, sistematik derleme içinde toplanan nicel sonuçları ortak bir etki büyüklüğüne dönüştürüp ağırlıklı bir ortalamayla birleştiren istatistiksel yöntemdir. Tek tek çalışmaların güç (power) kısıtını aşar, etki büyüklüğünün daha kesin bir tahminini verir ve çalışmalar arası farklılığı (heterojenlik) sistematik biçimde inceler. Meta-analiz, sağlam bir sistematik derleme olmadan tek başına yürütülmemelidir.

Tek cümleyle: geleneksel derleme bir anlatıdır, sistematik derleme bir yöntemdir, meta-analiz ise o yöntemin içine yerleşen bir istatistiksel tekniktir.

PRISMA: raporlama omurgası

PRISMA (Preferred Reporting Items for Systematic Reviews and Meta-Analyses), sistematik derleme ve meta-analizlerin şeffaf raporlanması için geliştirilmiş bir kılavuzdur. PRISMA bir yöntem reçetesi değil, bir raporlama standardıdır; yani çalışmanızı nasıl yapacağınızı değil, yaptıklarınızı eksiksiz nasıl raporlayacağınızı söyler. Güncel sürüm olan PRISMA 2020, 2009 bildirisinin yerini almıştır ve 27 maddelik bir kontrol listesi ile gözden geçirilmiş bir akış diyagramı içerir. Arama sürecinin ayrıntılı raporlanması için PRISMA-S gibi uzantılar da bulunur.

PRISMA akış diyagramı

PRISMA akış diyagramı, çalışmaların tanımlama (identification), tarama (screening), uygunluk (eligibility) ve dahil etme (inclusion) aşamalarındaki sayısal akışını gösterir. Her aşamada kaç kaydın bulunduğu, kaçının yinelenen (duplicate) olduğu için çıkarıldığı, kaçının başlık/özet ve kaçının tam metin değerlendirmesinde elendiği, eleme gerekçeleriyle birlikte raporlanır. Bu diyagram, derlemenin yinelenebilirliğinin görünür kanıtıdır.

Neden PRISMA'ya uymalı?

Çoğu yüksek etkili dergi PRISMA uyumunu talep eder. Daha önemlisi, PRISMA araştırmacıyı her metodolojik kararı açıkça belgelemeye zorlar; bu da seçici raporlamayı ve gizli yanlılığı azaltır.

Protokol ve ön kayıt (PROSPERO)

İyi bir sistematik derleme, veri toplamaya başlamadan önce yazılmış bir protokolle başlar. Protokol, araştırma sorusunu, dahil/dışlama ölçütlerini, arama stratejisini, veri çıkarma planını ve analiz yöntemini önceden sabitler.

Neden ön kayıt?

Protokolün önceden kaydedilmesi (preregistration), analiz sonuçları görüldükten sonra ölçüt veya yöntem değiştirme (HARKing, sonuç-bağımlı karar) riskini azaltır. Sağlık ve davranış bilimlerindeki sistematik derlemeler için en yaygın ön kayıt platformu PROSPERO'dur (International Prospective Register of Systematic Reviews). PROSPERO'ya kayıt, derlemenin amacını ve yöntemini kamuya açık ve tarihli biçimde sabitler; böylece yayımlanan rapor ile planlanan yöntem arasındaki sapmalar (protokolden sapmalar) izlenebilir ve şeffaf biçimde gerekçelendirilebilir.

Protokolde neler bulunmalı?

• Araştırma sorusu ve birincil/ikincil sonuç (outcome) tanımları
• Dahil ve dışlama ölçütleri (PICO/PECO çerçevesinde)
• Bilgi kaynakları ve tam arama stratejisi (en az bir veri tabanı için tam dizim)
• Çalışma seçim süreci (kaç tarayıcı, anlaşmazlık çözüm yöntemi)
• Veri çıkarma değişkenleri ve yanlılık riski değerlendirme aracı
• Planlanan sentez yöntemi, etki büyüklüğü ölçüsü ve etki modeli
• Heterojenlik, yayın yanlılığı ve alt grup/moderatör analizi planı

Araştırma sorusu: PICO ve PECO

İyi tanımlanmış bir araştırma sorusu, derlemenin tüm ölçütlerini belirler. Sağlık ve psikoloji araştırmalarında en yaygın çerçeve PICO'dur.

PICO ve PECO çerçevesi

• P (Population): Hangi örneklem? (örneğin, yaygın anksiyete bozukluğu tanılı yetişkinler)
• I (Intervention) / E (Exposure): Hangi müdahale ya da maruziyet? (örneğin, bilişsel davranışçı terapi; ya da bir risk faktörüne maruziyet)
• C (Comparison): Karşılaştırma grubu nedir? (örneğin, bekleme listesi, plasebo, alternatif müdahale)
• O (Outcome): Hangi sonuç ölçülüyor? (örneğin, anksiyete belirti şiddeti)

Müdahale çalışmalarında genellikle PICO (Intervention), gözlemsel/maruziyet çalışmalarında PECO (Exposure) kullanılır. Psikolojide deneysel olmayan, korelasyonel sentezler için soruyu değişkenler arası ilişki (örneğin, mükemmeliyetçilik ile tükenmişlik arasındaki korelasyon) biçiminde kurmak da yaygındır. Çerçeve ne olursa olsun, sonuç ölçüsünün önceden ve kesin tanımlanması, hangi etki büyüklüğünün hesaplanacağını belirlediği için kritiktir.

Arama stratejisi ve dahil/dışlama

Sistematik derlemenin "sistematik" yanı büyük ölçüde aramada gizlidir. Amaç, yayın yanlılığını azaltmak için ilgili tüm kanıtı, hem yayımlanmış hem yayımlanmamış (gri literatür) biçimde olabildiğince eksiksiz toplamaktır.

Bilgi kaynakları

Psikolojide tipik olarak birden çok veri tabanı taranır: PsycINFO, MEDLINE/PubMed, Web of Science, Scopus ve konuya göre ek kaynaklar. Tek bir veri tabanına güvenmek, ilgili çalışmaların önemli bir bölümünü kaçırma riski taşır. Gri literatür (tezler, konferans bildirileri, ön baskılar, deneme kayıtları) yayımlanma yanlılığını azaltmak için ayrıca taranır; dahil edilen çalışmaların kaynakçaları (geriye doğru atıf) ve onlara atıf yapan çalışmalar (ileriye doğru atıf) da elle taranabilir.

Arama dizimi

Arama dizimi, konsept blokları (P, I/E, O) içinde eşanlamlıların VEYA (OR) ile, bloklar arasının VE (AND) ile birleştirilmesiyle kurulur; ilgili veri tabanlarında kontrollü kelime dağarcığı (örneğin MeSH) ile serbest metin terimleri birlikte kullanılır. Yinelenebilirlik için en az bir veri tabanının tam arama dizimi, tarih ve filtrelerle birlikte raporlanmalıdır.

Dahil ve dışlama ölçütleri

Dahil/dışlama ölçütleri protokolde önceden sabitlenir ve PICO/PECO bileşenlerinden türetilir: örneğin çalışma deseni (yalnızca randomize kontrollü çalışmalar mı, gözlemsel desenler de mi), dil, yayın yılı aralığı, örneklem özellikleri ve sonuç ölçüsünün uygunluğu. Ölçütlerin sonuçlar görülmeden belirlenmesi, seçim yanlılığını azaltır.

Kör tarama ve veri çıkarma

Çalışma seçimi ve veri çıkarma, tek bir araştırmacının öznel kararına bırakılmaz.

Çift bağımsız (kör) tarama

Tarama iki aşamalıdır: önce başlık ve özet, sonra tam metin. Her iki aşamada da en az iki araştırmacı çalışmaları birbirinden bağımsız (kör) olarak değerlendirir. Anlaşmazlıklar tartışmayla ya da üçüncü bir hakemle çözülür. Değerlendiriciler arası tutarlılık çoğu zaman Cohen kappa gibi bir uyum katsayısıyla raporlanır. Bu çift değerlendirme, hatalı dışlamaları ve tek kişilik yanlılığı azaltır.

Veri çıkarma

Veri çıkarma, önceden tasarlanmış ve pilotla denenmiş standart bir formla yapılır. Çıkarılan değişkenler tipik olarak şunlardır: örneklem büyüklüğü, ortalama ve standart sapmalar (ya da etki büyüklüğünü hesaplamak için gereken ham istatistikler), çalışma deseni, müdahale özellikleri, sonuç ölçüm aracı ve olası moderatörler (yaş, klinik/klinik dışı örneklem, ülke gibi). Veri çıkarma da tercihen çift bağımsız yapılır ve hatalar çapraz kontrol edilir.

Kalite ve yanlılık değerlendirmesi (risk of bias)

Dahil edilen her çalışmanın yöntemsel kalitesi (yanlılık riski) sistematik olarak değerlendirilir. Bu adım, "çöp girer, çöp çıkar" riskine karşı temel güvencedir.

Hangi araç?

Araç, çalışma desenine göre seçilir. Randomize kontrollü çalışmalar için yaygın bir seçenek Cochrane'in risk of bias araçları (örneğin RoB 2); randomize olmayan müdahale çalışmaları için ROBINS-I gibi araçlar kullanılır. Gözlemsel desenlerde Newcastle-Ottawa Ölçeği gibi araçlar da görülür. Yanlılık değerlendirmesi de tercihen çift bağımsız yapılır.

Değerlendirme nasıl kullanılır?

Yanlılık riski yüksek çalışmalar tümüyle dışlanabilir ya da daha yaygın olarak duyarlılık (sensitivity) analizinde ele alınır: yüksek riskli çalışmalar çıkarıldığında birleşik etkinin değişip değişmediği test edilir. Sonuç değişmiyorsa bulgu daha sağlamdır. Yanlılık riskinin sonucu nasıl etkilediğini şeffaf raporlamak, derlemenin güvenilirliğini belirler.

Etki büyüklüğü: ortak ölçek

Meta-analizin kalbi, farklı ölçeklerle raporlanmış sonuçları ortak bir metriğe (etki büyüklüğüne) çevirmektir. Etki büyüklüğü seçimi, sonuç değişkeninin türüne bağlıdır.

İki grup ortalaması karşılaştırması

İki grubun (örneğin müdahale ve kontrol) sürekli bir sonuçta farkı için standartlaştırılmış ortalama fark kullanılır:

• Cohen d: İki grup ortalaması farkının birleştirilmiş standart sapmaya bölünmesidir. Konvansiyonel (kaba) yorum eşikleri yaklaşık 0,2 (küçük), 0,5 (orta) ve 0,8 (büyük) etkidir; ancak bu eşikler bağlamdan bağımsız mutlak ölçüt değildir, alana göre yorumlanmalıdır.
• Hedges g: Cohen d'nin küçük örneklemlerde yukarı yanlı (overestimation) olma eğilimini düzelten sürümüdür. Küçük örneklemli çalışmaları birleştirirken Hedges g tercih edilir; bu nedenle meta-analizlerde standart seçim çoğu zaman g'dir.

İlişki çalışmaları

İki sürekli değişken arasındaki ilişki için etki büyüklüğü Pearson korelasyon katsayısı r'dir. Meta-analizde r değerleri doğrudan ortalanmaz; örneklem dağılımının çarpıklığını düzeltmek için genellikle Fisher z dönüşümü uygulanır, birleştirme z ölçeğinde yapılır ve sonuç tekrar r'ye çevrilerek raporlanır.

İkili (binary) sonuçlar

Olay var/yok biçimindeki sonuçlar için odds ratio (OR), risk ratio (RR) ya da risk farkı kullanılır; bunlar genellikle log ölçeğinde birleştirilir.

Sabit etki ve rastgele etki modeli

Meta-analizde çalışmalar nasıl ağırlıklandırılıp birleştirileceğine dair iki temel model vardır. Bu seçim, sonucun yorumunu kökten değiştirir.

Sabit etki (fixed-effect) modeli

Sabit etki modeli, tüm çalışmaların aynı tek bir gerçek etki büyüklüğünü tahmin ettiğini, gözlenen farkların yalnızca örnekleme hatasından (within-study variance) kaynaklandığını varsayar. Çalışmalar ters varyansla ağırlıklandırılır; yani küçük örneklemli, geniş güven aralıklı çalışmalar daha az ağırlık alır. Bu varsayım yalnızca çalışmalar yöntemsel ve örneklem açısından gerçekten benzerse savunulabilir.

Rastgele etki (random-effects) modeli

Rastgele etki modeli, gerçek etki büyüklüğünün çalışmadan çalışmaya değiştiğini, gözlenen etkilerin ortak bir etki dağılımından geldiğini varsayar. Toplam varyansa çalışma içi hataya ek olarak çalışmalar arası varyans (tau-kare) eklenir. Çoğu psikoloji meta-analizinde çalışmalar örneklem, ölçüm ve bağlam açısından heterojen olduğundan rastgele etki modeli daha gerçekçi ve daha yaygın olarak tercih edilen yaklaşımdır.

Hangisini seçmeli?

Model seçimi, gözlenen heterojenliğe göre post hoc değil, kavramsal beklentiye göre önceden yapılmalıdır. Çalışmaların tek ortak etkiyi paylaştığını gerçekten varsayabiliyorsanız sabit etki; etkinin bağlama göre değiştiğini bekliyorsanız (psikolojide olağan durum) rastgele etki uygundur. Önemli bir uyarı: rastgele etki modeli, küçük örneklemli çalışmalara sabit etki modeline kıyasla görece daha fazla ağırlık verir; bu da yayın yanlılığı varsa birleşik tahmini etkileyebilir.

Heterojenlik: I-kare ve Q

Heterojenlik, çalışmalar arası gerçek etki farklılığının derecesidir. Meta-analizin yorumu büyük ölçüde heterojenliğin değerlendirilmesine bağlıdır.

Cochran Q ve I-kare

• Cochran Q: Gözlenen değişkenliğin yalnızca şanstan beklenenden fazla olup olmadığını test eden bir istatistiktir. Q'nun anlamlı çıkması heterojenlik olduğuna işaret eder; ancak Q, çalışma sayısı az olduğunda düşük güçlüdür ve çok olduğunda küçük farkları bile anlamlı bulabilir.
• I-kare: Toplam değişkenliğin yüzde kaçının şanstan değil, gerçek heterojenlikten kaynaklandığını gösterir. Kaba yorum eşikleri yaklaşık olarak %25 (düşük), %50 (orta) ve %75 (yüksek) heterojenliktir; bu eşikler mutlak değil, yorumlamaya yardımcı kılavuzlardır.
• Tau-kare (tau²): Çalışmalar arası gerçek etki varyansının mutlak (etki büyüklüğü ölçeğindeki) tahminidir ve rastgele etki modelinde doğrudan kullanılır.

Heterojenlik yüksekse ne yapmalı?

Yüksek heterojenlik bir kusur değil, açıklanması gereken bir bulgudur. Kaynağı moderatör/alt grup analizleriyle araştırılır (örneğin etki, klinik örneklemlerde klinik olmayanlara göre farklı mı?). Heterojenlik çok yüksek ve açıklanamıyorsa, tek bir birleşik etki rakamı raporlamak yerine etkilerin dağılımını ve tahmin aralığını (prediction interval) vurgulamak daha dürüst bir sunumdur.

Forest ve funnel plot

Meta-analiz sonuçları iki temel grafikle görselleştirilir.

Forest plot

Forest plot, her çalışmanın etki büyüklüğünü ve güven aralığını ayrı satırlarda, çalışmanın ağırlığını yansıtan kare boyutuyla gösterir; en altta birleşik etki genellikle bir elmas (diamond) ile verilir. Bu grafik, çalışmaların etki yönünü, dağılımını ve birleşik tahminin konumunu tek bakışta okutur.

Funnel plot

Funnel plot, çalışmaların etki büyüklüğünü (yatay eksen) bir kesinlik ölçüsüne (genellikle standart hata, dikey eksen) karşı çizer. Yayın yanlılığı yoksa noktalar birleşik etrafında simetrik, ters huni biçiminde dağılır. Asimetri, küçük ve etkisiz çalışmaların yayımlanmamış olabileceğine (yayın yanlılığı) işaret edebilir; ancak asimetri tek başına yayın yanlılığını kanıtlamaz, gerçek heterojenlik gibi başka nedenlerden de doğabilir.

Yayın yanlılığı: funnel asimetrisi ve trim-and-fill

Yayın yanlılığı (publication bias), anlamlı ve büyük etkili çalışmaların yayımlanma olasılığının daha yüksek olması nedeniyle meta-analizin etki büyüklüğünü sistematik olarak abartması riskidir. Psikolojide bu, meta-analizin en kritik geçerlilik tehdididir.

Nasıl değerlendirilir?

• Funnel plot incelemesi: Görsel asimetri ilk işarettir, ancak özneldir.
• Asimetri testleri: Egger regresyon testi ve Begg sıra korelasyon testi gibi yöntemler funnel asimetrisini istatistiksel olarak sınar. Bu testlerin gücü, çalışma sayısı azken düşüktür ve heterojenliğe duyarlıdır.
• Trim-and-fill: Asimetriye yol açtığı varsayılan "eksik" çalışmaları tahmin edip bunları ekleyerek düzeltilmiş bir birleşik etki hesaplayan duyarlılık yöntemidir. Düzeltilmiş etkinin orijinalden ne kadar saptığı, sonucun yayın yanlılığına ne ölçüde duyarlı olduğunu gösterir. Trim-and-fill kesin bir düzeltme değil, bir duyarlılık analizidir.
• p-curve / p-uniform gibi yöntemler ve fail-safe N gibi tamamlayıcı yaklaşımlar da kullanılır; fail-safe N yalnızca dikkatle ve tek başına olmadan yorumlanmalıdır.

Önemli kısıt: bu yöntemlerin hiçbiri yayın yanlılığını yokluğa götüremez; yalnızca sonucun ne kadar dayanıklı olduğuna dair kanıt sunar.

Moderatör ve alt grup analizi

Heterojenliğin kaynağını anlamak için etkinin çalışma özelliklerine göre nasıl değiştiği incelenir.

Alt grup analizi

Alt grup analizi, çalışmaları kategorik bir değişkene göre gruplara ayırıp (örneğin çocuk vs. yetişkin örneklemler) birleşik etkileri karşılaştırır. Gruplar arası farkın anlamlılığı test edilir.

Meta-regresyon

Meta-regresyon, etki büyüklüğünü sürekli ya da kategorik moderatörlerle (örneğin yayın yılı, müdahale süresi, ortalama yaş) ilişkilendiren bir regresyon yaklaşımıdır. Çalışma sayısı az olduğunda meta-regresyon kolayca aşırı uyum (overfitting) ve yanlış pozitif riski taşır; bu nedenle moderatörler önceden, kuramsal gerekçeyle ve sınırlı sayıda seçilmelidir. Tüm alt grup ve moderatör analizleri ideal olarak protokolde önceden tanımlanmalı; post hoc analizler keşifsel olarak etiketlenmelidir.

Yazılım: R-metafor ve CMA

Meta-analiz birkaç araçla yürütülebilir; seçim, yinelenebilirlik ihtiyacına ve teknik beceriye göre değişir.

R (metafor paketi)

R'nin metafor paketi, açık kaynaklı, esnek ve yinelenebilir bir akademik standarttır. Sabit/rastgele etki modelleri, meta-regresyon, çeşitli yayın yanlılığı yöntemleri ve forest/funnel plot üretimini destekler. Kod tabanlı olması, analizi tam yinelenebilir biçimde paylaşmayı kolaylaştırır. dmetar gibi yardımcı paketler de eğitim ve ek tanılar için kullanılır.

CMA (Comprehensive Meta-Analysis)

CMA, grafik arayüzlü, ticari bir programdır; programlama gerektirmeden hızlı kurulum sunar ve özellikle istatistiksel programlamaya yeni başlayanlar için erişilebilirdir. Yinelenebilirlik ve şeffaflık açısından kod tabanlı çözümler kadar izlenebilir değildir.

Başka seçenekler de vardır (örneğin Stata, RevMan, JASP, jamovi'nin meta-analiz modülleri). Hangi araç kullanılırsa kullanılsın, kritik olan kullanılan model, ölçüt ve sürümlerin raporda açıkça belgelenmesidir.

Sık sorulan sorular

Sistematik derleme ile meta-analiz arasındaki fark nedir? Sistematik derleme, önceden tanımlı bir protokolle literatürü kapsamlı, şeffaf ve yinelenebilir biçimde tarayıp değerlendiren bir yöntemdir; sonucu nitel bir sentez olabilir. Meta-analiz ise bu derleme içindeki nicel sonuçları ortak bir etki büyüklüğüne çevirip istatistiksel olarak birleştiren tekniktir. Her meta-analiz sağlam bir sistematik derlemeye dayanmalıdır, ama her sistematik derleme meta-analiz içermek zorunda değildir.

Sabit etki ve rastgele etki modeli arasında nasıl seçim yaparım? Seçim, gözlenen heterojenliğe değil kavramsal beklentiye göre, analiz öncesinde yapılmalıdır. Tüm çalışmaların tek bir ortak gerçek etkiyi paylaştığını gerçekten varsayabiliyorsanız sabit etki uygundur. Etkinin örneklem, ölçüm ve bağlama göre değiştiğini bekliyorsanız (psikolojide olağan durum) rastgele etki modeli daha gerçekçidir ve daha yaygın tercih edilir.

I-kare değeri tam olarak neyi gösterir? I-kare, çalışmalar arası gözlenen toplam değişkenliğin yüzde kaçının şanstan değil, gerçek heterojenlikten kaynaklandığını gösterir. Yaklaşık %25, %50 ve %75 değerleri kaba olarak düşük, orta ve yüksek heterojenliğe karşılık gelir; ancak bunlar mutlak eşik değil yorum kılavuzudur. I-kare örnek büyüklüğüne ve çalışma sayısına duyarlıdır, bu nedenle tau-kare ve tahmin aralığıyla birlikte yorumlanmalıdır.

Funnel plot asimetrisi her zaman yayın yanlılığı anlamına gelir mi? Hayır. Funnel asimetrisi yayın yanlılığına işaret edebilir, ancak tek başına kanıt değildir. Gerçek heterojenlik, küçük çalışmalardaki yöntemsel farklılıklar ya da şans da asimetri üretebilir. Bu nedenle funnel incelemesi, Egger gibi testler ve trim-and-fill gibi duyarlılık analizleri birlikte değerlendirilmeli; sonuç "kanıtlandı" değil "duyarlı/dayanıklı" dilinde raporlanmalıdır.

Cohen d yerine ne zaman Hedges g kullanmalıyım? Cohen d, küçük örneklemlerde gerçek etkiyi yukarı yönde yanlı (abartılı) tahmin etme eğilimindedir. Hedges g bu yanlılığı düzelten sürümdür. Meta-analizler çoğu zaman küçük örneklemli çalışmaları içerdiğinden, standartlaştırılmış ortalama fark birleştirmelerinde genellikle Hedges g tercih edilir.

PRISMA bir yöntem mi yoksa raporlama kılavuzu mu? PRISMA bir raporlama kılavuzudur; çalışmayı nasıl yürüteceğinizi değil, yürüttüklerinizi eksiksiz ve şeffaf nasıl raporlayacağınızı belirler. Güncel sürüm PRISMA 2020'dir ve 2009 bildirisinin yerini almıştır. Yöntem kararları için protokol, PROSPERO kaydı ve alanın metodoloji kaynakları esas alınır; PRISMA bunların raporlanmasını standartlaştırır.

Az sayıda çalışmayla meta-analiz yapılabilir mi? Teknik olarak yapılabilir, ancak az çalışmayla heterojenlik (tau-kare) kötü tahmin edilir, yayın yanlılığı testlerinin gücü düşer ve meta-regresyon güvenilmez hale gelir. Çalışma sayısı çok azsa, tek bir birleşik rakam yerine etki büyüklüklerini ve belirsizliği şeffaf biçimde sunan yapılandırılmış bir nitel sentez daha dürüst bir seçim olabilir.

İlgili yazılar

• Etki büyüklüğü nedir ve nasıl raporlanır? (Cohen d, Hedges g, r)
• PRISMA 2020 akış diyagramı adım adım nasıl hazırlanır?
• PROSPERO'ya sistematik derleme nasıl kaydedilir?
• Heterojenliği yorumlamak: I-kare, Q ve tahmin aralığı
• Yayın yanlılığı ve p-hacking: kanıt tabanını nasıl etkiler?
• R metafor ile adım adım meta-analiz

Konuyu daha bütünlüklü görmek isterseniz, psikoloji akademisyeni araştırma rehberine göz atabilirsiniz.

Daha derine inmek isteyenler için

Psikoloji alanında lisansüstü araştırma yürüten akademisyenler için yöntem, raporlama ve yayın süreçlerini kaynaklarıyla derleyen ücretsiz içeriklerimizi inceleyebilirsiniz.

Ruh sağlığı profesyoneliyseniz, danışan takibi ve klinik yönetimini tek panelde toplama sürecini Clinisyn üzerinden inceleyebilirsiniz.

---