Davranım Bozukluğu

Davranım bozukluğu nedir? Davranım bozukluğu, çocuk ve ergenlerde başkalarının temel haklarının ya da yaşa uygun toplumsal kuralların ve yasaların tekrarlayan ve süreklilik gösteren biçimde ihlal edilmesiyle belirgin ciddi bir davranış bozukluğudur. Bu davranışlar arasında insanlara veya hayvanlara yönelik saldırganlık, eşyalara zarar verme, yalan söyleme, hırsızlık ve ağır kural ihlalleri yer alabilir. Karşıt olma karşı gelme bozukluğundan farklı olarak burada davranışlar daha ağırdır ve başkalarının haklarının ya da toplumsal kuralların açıkça ihlal edilmesini içerir. Erken tanı ve destek, gidişat açısından önemlidir.

Belirtiler

Aşağıdaki belirtiler görülebilir; ancak bunların bulunması tek başına tanı anlamına gelmez. Kesin tanı için bir uzmana başvurmak gerekir.

Belirtiler genellikle dört alanda toplanır: saldırganlık, mülke zarar verme, yalan ve hırsızlık, ciddi kural ihlalleri.

• İnsanlara veya hayvanlara yönelik saldırganlık ve zarar verme
• Eşyalara ya da mülke kasıtlı zarar verme, yangın çıkarma gibi davranışlar
• Yalan söyleme, kandırma ya da hırsızlık
• İzinsiz evden ya da okuldan kaçma, ciddi kural ihlalleri
• Kavga çıkarma, başkalarını sindirme veya tehdit etme
• Pişmanlık ve suçluluk duygusunun zayıf olabilmesi
• Otorite figürleriyle sürekli çatışma
• Bu davranışlar nedeniyle okul ve toplumsal yaşamda ciddi sorunlar

Nedenler ve risk faktörleri

Davranım bozukluğunun tek bir nedeni yoktur; biyolojik, psikolojik ve çevresel etkenlerin birlikte etkili olduğu düşünülmektedir. Genetik yatkınlık, mizaç özellikleri, duygu ve dürtü düzenleme güçlükleri, aile içi çatışmalar, tutarsız ya da çok sert disiplin, ihmal ya da örseleyici yaşantılar, akran etkisi ve zorlu çevresel koşullar riskle ilişkilendirilir. Dikkat eksikliği ve hiperaktivite bozukluğu gibi durumların eşlik etmesi tabloyu ağırlaştırabilir. Bu etkenler çocuktan çocuğa farklı ağırlıkta rol oynar.

Tanı süreci

Tanı yalnızca bir ruh sağlığı uzmanı ya da hekim tarafından konur. Değerlendirmede davranışların türü, sıklığı, süresi, farklı ortamlardaki görünümü ve işlevsellik üzerindeki etkisi dikkate alınır. Aile, okul ve gerektiğinde diğer kaynaklardan alınan bilgiler önemlidir. Benzer belirtiler gösterebilen başka durumların ayırt edilmesi için kapsamlı bir değerlendirme gerekir. İnternetteki testler tanı yerine geçmez.

Tedavi yaklaşımları

Davranım bozukluğunda erken ve kapsamlı destek önemlidir. Tedavinin merkezinde sıklıkla aileyi de içine alan çok yönlü psikoterapi yaklaşımları yer alır.

Yardımcı olabilecek yaklaşımlar

• Ebeveyn eğitimi ve davranış yönetimi programları
• Tutarlı kural koyma ve olumlu davranışları güçlendirme
• Öfke ve dürtü kontrolüne yönelik bilişsel davranışçı çalışmalar
• Okul ve gerektiğinde diğer kurumlarla iş birliği
• Eşlik eden durumların (örneğin DEHB) ayrıca ele alınması

Tedavi planı danışana ve aileye özel olarak hazırlanır; ilaç kararları yalnızca hekime aittir.

Aileler için baş etme önerileri

• Tutarlı, açık ve uygulanabilir kurallar koymak önemlidir.
• Olumlu davranışları düzenli ve somut biçimde takdir etmek etkilidir.
• Çatışmayı tırmandırmak yerine sakin kalmaya çalışmak yararlıdır.
• Suçluluk yerine erken değerlendirme ve destek aramak en yararlı yaklaşımdır.

Ne zaman uzmana başvurmalı?

Çocuğun davranışları başkalarına ya da hayvanlara zarar verme, eşyalara ciddi zarar verme, hırsızlık ya da tehlikeli kural ihlalleri içeriyorsa ve bu davranışlar süreklilik gösteriyorsa vakit kaybetmeden bir uzmana başvurmak gerekir. Kendine ya da başkalarına zarar verme riski, ciddi saldırganlık ya da güvenliği tehdit eden durumlarda acil olarak bir sağlık kuruluşuna başvurulmalıdır.

Karşıt olma karşı gelme bozukluğundan farkı

Davranım bozukluğu, karşıt olma karşı gelme bozukluğuyla karıştırılabilir; ancak ikisi arasında önemli bir şiddet farkı vardır. Karşıt olma karşı gelme bozukluğunda öfke, tartışmacılık, inatçılık ve otoriteye karşı gelme öne çıkar; davranışlar rahatsız edici olsa da genellikle başkalarının temel haklarını ağır biçimde ihlal etmez. Davranım bozukluğunda ise saldırganlık, mülke zarar verme, hırsızlık ve ciddi kural ihlalleri gibi başkalarının haklarını ya da toplumsal kuralları açıkça çiğneyen davranışlar görülür. Bu ayrımı yalnızca bir uzman yapabilir.

Erken destek neden önemli?

Davranım bozukluğunda erken tanı ve kapsamlı destek, gidişat açısından belirleyicidir. Belirtiler erken dönemde ele alındığında, çocuğun uygun tepkiler geliştirmesi, aile içi ilişkilerin iyileşmesi ve okul yaşamının desteklenmesi mümkün olabilir. Desteğin gecikmesi ise güçlüklerin pekişmesine ve toplumsal, akademik sorunların artmasına yol açabilir. Bu nedenle sürekli ve ciddi davranış sorunları karşısında suçluluk ya da utançla beklemek yerine, erkenden değerlendirme almak en yararlı yaklaşımdır.

Ailenin rolü

Tedavinin merkezinde çoğu zaman aileyi de içine alan çok yönlü yaklaşımlar yer alır. Ebeveyn eğitimi ve davranış yönetimi programları, tutarlı kural koyma ve olumlu davranışları güçlendirme becerilerini geliştirir. Çatışmayı tırmandırmak yerine sakin kalmak, açık ve uygulanabilir sınırlar koymak ve çocuğun olumlu yönlerini fark etmek önemlidir. Bu durum ailenin hatası değildir; birçok etkenin bir araya gelmesiyle ortaya çıkar. Suçluluk yerine iş birliğine ve desteğe yönelmek, hem çocuğa hem aileye yardımcı olur.

Acil durum: Kendinize ya da bir başkasına zarar verme düşünceleriniz varsa yalnız kalmayın; vakit kaybetmeden 112 Acil Çağrı Merkezi’ni arayın. Sağlıkla ilgili danışma için 182 SABİM Sağlık Danışma Hattı’na ulaşabilir ya da en yakın acil servise başvurabilirsiniz.

Yaşadığınız güçlükler günlük yaşamınızı etkiliyorsa yalnız değilsiniz. Alanında uzman ruh sağlığı profesyonellerine Clinisyn uzman dizininden ulaşabilir, size uygun bir uzmanla görüşme planlayabilirsiniz.

Bu içerik genel bilgilendirme amaçlıdır; tıbbi tavsiye ya da tanı yerine geçmez. Belirtilerin değerlendirilmesi ve kesin tanı için bir uzmana başvurmak gerekir.