Yapay Bozukluk

Yapay bozukluk, kişinin hasta rolünü üstlenmek amacıyla, açık bir dış çıkar (para, iş kaçamağı, yasal avantaj gibi) olmaksızın bedensel ya da ruhsal belirtileri bilinçli olarak üretmesi ya da abartmasıyla belirgin bir ruhsal durumdur. Kişi belirtileri kendisinde ya da bakmakla yükümlü olduğu bir başkasında (örneğin bir çocukta) oluşturabilir. Buradaki amaç, somut bir kazanç değil; hasta olarak görülme, ilgi görme ve bakım alma ihtiyacıdır. Bu ihtiyaç sıklıkla karşılanmamış duygusal gereksinimlerle ilişkilidir.

ICD-11 sisteminde yapay bozukluk ayrı bir kategori olarak tanımlanır. Bu durum, belirtilerin bilinçli olarak üretilmesi yönüyle gerçek bir hastalıktan ayrılır; ancak bunun ardında karmaşık ruhsal gereksinimler bulunur ve kişi bu davranışların altında yatan nedenleri her zaman kendi de tam olarak anlamayabilir. Yapay bozukluk, hafife alınacak ya da yalnızca bir aldatma olarak görülecek bir durum değil, ciddiye alınması ve dikkatle ele alınması gereken bir ruh sağlığı durumudur.

Belirtileri

• Belirtilerin bilinçli olarak üretilmesi ya da abartılması
• Tıbbi öykünün tutarsız, değişken ya da abartılı olması
• Çok sayıda hastane başvurusu ve tetkik isteği
• Girişimsel işlemlere ve ameliyatlara istekli olma
• Belirtilerin tıbbi bulgularla örtüşmemesi
• Açık bir dış çıkarın (maddi kazanç, sorumluluktan kaçış) bulunmaması

Kişi çoğu zaman farklı sağlık kurumlarına başvurabilir ve öyküsünü değiştirebilir. Bu belirtiler görülebilir; ancak kesin tanı için bir uzmana başvurmak gerekir.

Malingering ile farkı

Yapay bozukluk, belirtilerin kasıtlı olarak üretildiği malingering (belirtileri taklit etme) durumundan farklıdır. Malingeringde amaç; para, iş kaçamağı, yasal avantaj gibi somut bir dış kazançtır ve bu bir ruhsal bozukluk değil, çıkar amaçlı bir davranıştır. Yapay bozuklukta ise böyle bir dış çıkar yoktur; motivasyon, hasta rolünü üstlenme ve ilgi-bakım alma ihtiyacıdır. Bu ayrım hem tanı hem de yaklaşım açısından önemlidir ve yalnızca bir uzman tarafından, dikkatli bir değerlendirmeyle yapılabilir.

Nedenleri ve risk faktörleri

• Çocuklukta ihmal, travma ya da erken dönemde ağır hastalık deneyimleri
• İlgi ve bakım alma ihtiyacının karşılanmamış olması
• Kişilik özellikleri ve duygusal düzenleme güçlükleri
• Sağlık sistemiyle geçmiş yoğun deneyimler
• Eşlik eden depresyon ya da diğer ruhsal durumlar

Bu etkenler kişinin ilgi ve bakım görme ihtiyacını, sağlık ortamıyla ilişkili bir davranışla karşılamaya yöneltebilir. Davranışın altında yatan bu gereksinimlerin anlaşılması, tedavinin yönünü belirler.

Başkasına yönelik yapay bozukluk

Yapay bozukluğun özel bir biçimi, kişinin belirtileri kendisinde değil, bakmakla yükümlü olduğu bir başkasında (çoğunlukla bir çocukta ya da bağımlı bir yetişkinde) üretmesidir. Bu durumda bir kişi, bakımını üstlendiği bireyde hastalık belirtileri oluşturabilir ya da var olan belirtileri abartabilir. Bu, korunmasız kişinin sağlığını ve güvenliğini ciddi biçimde tehlikeye atabilen ağır bir durumdur ve acil değerlendirme gerektirir. Böyle bir durumdan şüphelenildiğinde, korunmasız kişinin güvenliğinin sağlanması önceliklidir.

Tanı süreci

Tanı karmaşıktır ve dikkatli, çok yönlü bir değerlendirme gerektirir. Hekim; belirtilerin tıbbi bulgularla uyumunu, öykünün tutarlılığını ve olası gerçek tıbbi durumları değerlendirir. Yaklaşımın yargılayıcı değil, kişinin altında yatan gereksinimlerini anlamaya yönelik olması önemlidir. En büyük zorluklardan biri, gerçek bir tıbbi hastalığın gözden kaçmaması için özenli bir denge kurmaktır; çünkü yapay bozukluğu olan bir kişide aynı zamanda gerçek bir sağlık sorunu da bulunabilir.

Tedavi yaklaşımları

Psikoterapi

Yapay bozukluğun tedavisinde psikoterapi merkezi rol oynar. Amaç; kişinin davranışın altında yatan duygusal gereksinimlerini anlaması, daha sağlıklı baş etme yolları geliştirmesi ve gereksiz tıbbi girişimlerin azaltılmasıdır. Suçlayıcı olmayan, destekleyici ve güven kurmaya dayalı bir yaklaşım, tedavi ilişkisinin kurulmasında kritik öneme sahiptir.

Eşlik eden durumların tedavisi

Depresyon, kaygı ya da diğer ruhsal durumlar eşlik ediyorsa bunlara yönelik tedavi de planlanır. İlaç kararları yalnızca bir hekim tarafından verilir. Tedavinin en zor yanlarından biri, kişinin ruhsal desteği kabul etmede zorlanabilmesidir; bu nedenle sabır ve güven ilişkisi büyük önem taşır.

Kendi kendine yardım ve baş etme

• Yaşadığınız duygusal zorlukları güvendiğiniz bir uzmanla paylaşmaya açık olun.
• Bedensel belirtilerin ardındaki duygusal ihtiyaçları fark etmeye çalışın.
• Sağlıklı ilişkiler ve destek sistemleri kurmaya özen gösterin.
• Ruhsal destek almanın bir zayıflık değil, iyileşme yolunda atılan bir güç adımı olduğunu unutmayın.

Ne zaman uzmana başvurmalı

Bedensel belirtilerle sık sık hastaneye başvurduğunuz halde açıklanamayan bir tablo yaşıyorsanız ya da bir yakınınızda bu örüntüyü fark ediyorsanız bir ruh sağlığı uzmanına başvurulması önerilir. Bir çocuğun sağlığının bir başkası tarafından risk altına alındığından şüpheleniyorsanız bu, acil değerlendirme gerektiren bir durumdur ve mutlaka yetkililere bildirilmelidir.

Kendinize ya da bir başkasına zarar verme düşünceleriniz varsa ya da acil bir durum yaşıyorsanız vakit kaybetmeden 112 Acil hattını arayın. Sağlıkla ilgili sorularınız için 182 SABİM (Sağlık Bakanlığı İletişim Merkezi) hattından destek alabilirsiniz.

Yaşadığınız zorluklar günlük hayatınızı etkiliyorsa bir ruh sağlığı uzmanına danışabilirsiniz. Alanında deneyimli uzmanlara Clinisyn Uzmanlar sayfasından ulaşabilirsiniz.

Bu içerik genel bilgilendirme amaçlıdır; tıbbi tavsiye ya da tanı yerine geçmez. Belirtileriniz varsa kesin değerlendirme ve tanı için bir uzmana başvurmanız gerekir.