Yaşlılıkta Geç Başlangıçlı Psikoz

Yaşlılıkta geç başlangıçlı psikoz, ileri yaşta ilk kez ortaya çıkan; sanrılar (gerçek dışı ve düzeltilemez inançlar), şüphecilik ve bazen varsanılar (olmayan şeyleri görme ya da duyma) ile belirgin bir psikotik tablodur. Genç yaşta başlayan psikozlardan farklı olarak, ileri yaşta ortaya çıkan psikotik belirtiler sıklıkla altta yatan bir tıbbi ya da nörolojik nedenle ilişkili olabilir; bu nedenle dikkatli ve kapsamlı bir tıbbi değerlendirme gerektirir.

ICD-11 sisteminde psikotik bozukluklar, şizofreni ve diğer birincil psikotik bozukluklar başlığı altında yer alır. Ancak yaşlılıkta ortaya çıkan psikotik belirtilerin bunama, deliryum, ilaç etkileri, duyusal kayıplar ya da bedensel hastalıklar gibi nedenlerden ayırt edilmesi büyük önem taşır. Belirtilerin doğru anlaşılması, uygun tedavinin planlanması için gereklidir; çünkü tedavi büyük ölçüde altta yatan nedene bağlıdır.

Belirtileri

• Sanrılar (örneğin zarar görme, çalınma ya da takip edilme inançları)
• Yoğun şüphecilik ve güvensizlik
• Varsanılar (olmayan sesleri duyma ya da şeyleri görme)
• Düşünce ve konuşmada dağınıklık
• Davranış değişiklikleri ve geri çekilme
• Uyku bozuklukları ve huzursuzluk

Bu belirtiler görülebilir; ancak kesin tanı için bir uzmana başvurmak gerekir. İleri yaşta bu tür belirtiler mutlaka tıbbi olarak değerlendirilmelidir; çünkü tedavi edilebilir bir nedene bağlı olabilir.

Nedenleri ve risk faktörleri

• Bunama ve nörodejeneratif hastalıklar
• Deliryum (ani bilinç bulanıklığı yaratan tıbbi durumlar, enfeksiyonlar gibi)
• Beyin damar hastalıkları
• Bazı ilaçların yan etkileri ve etkileşimleri
• Duyusal kayıplar (işitme ve görme azlığı)
• Sosyal yalnızlık ve izolasyon

Özellikle işitme ve görme kayıpları, kişinin çevresini yanlış yorumlamasına yol açarak şüpheci düşüncelere zemin hazırlayabilir. Bu nedenle duyusal sorunların değerlendirilmesi önemlidir. Benzer biçimde, yeni başlanan ya da dozu değiştirilen bir ilaç, ani bir enfeksiyon ya da bedensel bir dengesizlik de belirtileri tetikleyebilir; bu geri döndürülebilir nedenlerin belirlenmesi tedavinin en önemli adımlarından biridir.

Deliryum ile farkı

İleri yaşta ani başlayan zihinsel değişiklikler ve psikotik belirtiler her zaman kalıcı bir psikoz anlamına gelmez. Deliryum; enfeksiyon, ilaç, dehidratasyon ya da başka bir tıbbi sorun nedeniyle gelişen, ani başlangıçlı, dalgalanan bilinç bulanıklığıyla giden ve genellikle geri döndürülebilir bir durumdur. Deliryum acil bir tıbbi değerlendirme gerektirir. Bu nedenle ani başlayan şaşkınlık, yönelim bozukluğu ve davranış değişikliği, süregelen bir psikozdan ayırt edilmeli ve öncelikle acil olarak ele alınmalıdır.

Tanı süreci

Tanı; ayrıntılı öykü, bilişsel değerlendirme, nörolojik muayene ve gerektiğinde beyin görüntüleme ve laboratuvar tetkikleriyle konur. Öncelikli amaç, psikotik belirtilere yol açabilecek tıbbi durumların, ilaç etkilerinin ve bunama ya da deliryum gibi nedenlerin belirlenmesidir. İşitme ve görme sorunlarının değerlendirilmesi de bu sürecin bir parçasıdır. Doğru tanı, uygun tedaviyi belirler.

Tedavi yaklaşımları

Altta yatan nedenin tedavisi

Psikotik belirtiler bir tıbbi duruma, ilaca ya da deliryuma bağlıysa öncelikle bu nedenin ele alınması gerekir. Örneğin bir enfeksiyona bağlı deliryumun tedavisi ya da sorumlu ilacın gözden geçirilmesi, belirtilerin gerilemesini sağlayabilir.

İlaç tedavisi ve destekleyici yaklaşımlar

Belirtilerin şiddetine ve nedenine göre hekim gerekli gördüğünde ilaç tedavisi düşünebilir. İleri yaşta ilaç seçimi; yan etkiler ve diğer ilaçlarla etkileşimler nedeniyle özel dikkat gerektirir ve yalnızca bir hekim tarafından yapılır. Güvenli ve tanıdık bir ortam, düzenli rutinler, duyusal kayıpların giderilmesi ve sosyal desteğin güçlendirilmesi de tedaviyi destekler.

Yakınlara öneriler ve baş etme

• Kişinin sanrılarıyla tartışmak yerine sakin ve güven verici bir tutum benimseyin.
• Güvenli, tanıdık ve düzenli bir ortam sağlayın.
• İşitme ve görme sorunlarının giderilmesine yardımcı olun.
• Sosyal bağlantıları ve destek sistemlerini güçlendirin.
• Tedavi ve ilaç önerilerine düzenli olarak uyulmasını destekleyin.

Ne zaman uzmana başvurmalı

İleri yaşta ilk kez ortaya çıkan şüphecilik, gerçek dışı inançlar ya da varsanılar mutlaka bir uzman tarafından değerlendirilmelidir. Ani başlayan bilinç bulanıklığı, yönelim bozukluğu ya da davranış değişikliği acil tıbbi bir durumun işareti olabilir; bu durumda vakit kaybetmeden 112 Acil hattını arayın.

Kendinize ya da bir başkasına zarar verme düşünceleriniz varsa ya da acil bir durum yaşıyorsanız vakit kaybetmeden 112 Acil hattını arayın. Sağlıkla ilgili sorularınız için 182 SABİM (Sağlık Bakanlığı İletişim Merkezi) hattından destek alabilirsiniz.

Yaşadığınız zorluklar günlük hayatınızı etkiliyorsa bir ruh sağlığı uzmanına danışabilirsiniz. Alanında deneyimli uzmanlara Clinisyn Uzmanlar sayfasından ulaşabilirsiniz.

Bu içerik genel bilgilendirme amaçlıdır; tıbbi tavsiye ya da tanı yerine geçmez. Belirtileriniz varsa kesin değerlendirme ve tanı için bir uzmana başvurmanız gerekir.