Çocuklukta Aşırı Hareketlilik ve Dürtüsellik

Çocuklukta aşırı hareketlilik ve dürtüsellik nedir? Çocuklukta aşırı hareketlilik ve dürtüsellik, çocuğun yaşına ve gelişim düzeyine göre beklenenden belirgin biçimde fazla ve sürekli hareketli olması ile düşünmeden hareket etme eğilimiyle giden bir tablodur. Bu belirtiler dikkat ve davranış düzenleme güçlükleriyle ilişkili olabilir ve çoğunlukla dikkat eksikliği hiperaktivite bozukluğunun (DEHB) hiperaktif-dürtüsel görünümü kapsamında değerlendirilir. Çocukların hareketli ve enerjik olması gelişimsel olarak olağandır; bir bozukluktan söz edebilmek için aşırı hareketlilik ve dürtüselliğin yaşa göre belirgin, sürekli ve birden çok ortamda işlevi etkileyecek düzeyde olması gerekir.

Belirtiler

Aşağıdaki belirtiler görülebilir; ancak bunların bulunması tek başına tanı anlamına gelmez. Kesin tanı için bir uzmana başvurmak gerekir.

• Yaşa göre belirgin ve sürekli aşırı hareketlilik
• Yerinde duramama; sürekli kıpırdanma, tırmanma ya da koşma isteği
• Sırasını beklemekte ve sıraya girmekte zorlanma
• Düşünmeden hareket etme; soru bitmeden yanıt verme, sözü kesme
• Sakin etkinliklerde ve oturmayı gerektiren ortamlarda zorlanma
• Belirtilerin hem evde hem okulda görülmesi

Nedenler ve risk faktörleri

Aşırı hareketlilik ve dürtüselliğin arka planında kalıtsal yatkınlık ve beynin dikkat ile davranış düzenleyen ağlarındaki gelişimsel farklılıklar rol oynayabilir. Bu belirtiler tek başına bir mizaç özelliği olabileceği gibi, DEHB’nin ya da başka durumların parçası da olabilir. Uyku düzensizliği, yoğun ekran kullanımı ve stres belirtileri geçici olarak artırabilir; ancak bunlar tek başına nedeni açıklamaz.

Değerlendirme süreci

Aşırı hareketlilik ve dürtüsellik yaşa göre belirgin, sürekli ve birden çok ortamda görülüyor; çocuğun öğrenmesini, arkadaşlık ilişkilerini ya da güvenliğini etkiliyorsa bir uzmana başvurmak önemlidir. Değerlendirme kapsamlı bir gelişimsel ve davranışsal incelemeyle başlar; aile ve öğretmen gözlemleri önemlidir. Tanı yalnızca bir uzman tarafından konur; çocuğu yaramaz ya da uyumsuz olarak etiketlemekten kaçınmak gerekir. Bu belirtiler görülebilir; ancak kesin tanı için bir uzmana başvurmak gerekir.

Destek ve yaklaşımlar

Yaklaşım, kapsamlı bir değerlendirmenin ardından çocuğa özel biçimde planlanır.

Yardımcı olabilecek yaklaşımlar

• Davranışçı yöntemler ve olumlu davranışları güçlendirme
• Ebeveyn rehberliği ve davranış yönetimi programları
• Okulla iş birliği ve sınıf içi düzenlemeler
• Düzenli rutin, yeterli uyku ve hareket ile sakinlik arasında denge
• Gerektiğinde hekim tarafından, çocuğa özgü biçimde planlanan kapsamlı destek

Ebeveynler için baş etme önerileri

• Kısa, açık ve tutarlı yönergeler vermek çocuğun anlamasını kolaylaştırır.
• Olumlu davranışları hemen ve somut biçimde takdir etmek etkilidir.
• Enerjiyi boşaltacak düzenli fiziksel etkinlikler yararlıdır.
• Öngörülebilir bir günlük düzen ve yeterli uyku belirtileri hafifletebilir.
• Çocuğu etiketlemek yerine desteğe yönelmek en yararlı yaklaşımdır.

Ne zaman uzmana başvurmalı?

Belirtiler çocuğun öğrenmesini, sosyal ilişkilerini ya da güvenliğini etkiliyor ve uzun süredir birden çok ortamda görülüyorsa bir uzmana başvurmak önemlidir. Erken değerlendirme, uygun desteğin zamanında sağlanması açısından değerlidir.

Olağan hareketlilik ile bozukluğu ayırmak

Çocukların hareketli, enerjik ve meraklı olması gelişimsel olarak olağandır; bu tek başına bir sorun işareti değildir. Ayırt edici olan, aşırı hareketlilik ve dürtüselliğin yaşa göre belirgin biçimde fazla olması, sürekli olması ve birden çok ortamda (hem evde hem okulda) çocuğun öğrenmesini, ilişkilerini ya da güvenliğini etkilemesidir. Yalnızca belirli bir ortamda ya da geçici olarak görülen hareketlilik, çoğu zaman gelişimsel bir durum ya da geçici bir tepki olabilir. Bu ayrımı yalnızca kapsamlı bir değerlendirmeyle bir uzman yapabilir.

Etiketlemenin zararı

Aşırı hareketli ve dürtüsel çocuklar çoğu zaman yaramaz, uyumsuz ya da tembel olarak etiketlenebilir. Bu etiketler, çocuğun öz-güvenini zedeler ve gerçek güçlüğün gözden kaçmasına yol açar. Oysa bu belirtiler çoğu zaman çocuğun elinde olmayan, dikkat ve davranış düzenleyen sistemlerdeki farklılıklarla ilişkilidir. Çocuğu suçlamak yerine anlamaya çalışmak, uygun desteğe yönelmek ve olumlu davranışları güçlendirmek çok daha yararlıdır. Erken ve yargılamayan bir yaklaşım, çocuğun gelişimi açısından belirleyici olabilir.

Evde ve okulda destek

Çocuğa destek, ev ve okulun birlikte çalışmasıyla en etkili hale gelir. Evde öngörülebilir bir günlük düzen, açık ve tutarlı kurallar, olumlu davranışların hemen takdir edilmesi ve enerjiyi boşaltacak düzenli fiziksel etkinlik yardımcı olur. Okulda ise sınıf içi düzenlemeler, öğretmenle iş birliği ve çocuğun güçlü yönlerine odaklanan bir yaklaşım desteği artırır. Yeterli uyku ve ekran süresinin düzenlenmesi de belirtileri hafifletebilir. Kapsamlı destek gerektiğinde, plan hekim tarafından çocuğa özgü biçimde belirlenir.

Acil durum: Kendinize ya da bir başkasına zarar verme düşünceleriniz varsa yalnız kalmayın; vakit kaybetmeden 112 Acil Çağrı Merkezi’ni arayın. Sağlıkla ilgili danışma için 182 SABİM Sağlık Danışma Hattı’na ulaşabilir ya da en yakın acil servise başvurabilirsiniz.

Yaşadığınız güçlükler günlük yaşamınızı etkiliyorsa yalnız değilsiniz. Alanında uzman ruh sağlığı profesyonellerine Clinisyn uzman dizininden ulaşabilir, size uygun bir uzmanla görüşme planlayabilirsiniz.

Bu içerik genel bilgilendirme amaçlıdır; tıbbi tavsiye ya da tanı yerine geçmez. Belirtilerin değerlendirilmesi ve kesin tanı için bir uzmana başvurmak gerekir.