Disinhibe Sosyal İlişki Bozukluğu

Disinhibe sosyal ilişki bozukluğu nedir? Disinhibe sosyal ilişki bozukluğu, erken çocuklukta yaşanan ağır ve sürekli bakım yetersizliği zemininde gelişen; çocuğun tanımadığı yetişkinlere karşı beklenenden çok daha az çekingenlik göstermesi ve aşırı yakınlık kurmasıyla belirgin bir bozukluktur. Çocuk, yabancı biriyle çekinmeden konuşabilir, ona dokunabilir, kucağına oturabilir ve hatta isteyerek onunla uzaklaşabilir. Sağlıklı gelişimde çocuk, tanımadığı kişilere karşı yaşına uygun bir temkinlilik gösterir ve zor durumlarda bakım verenine yönelir; bu bozuklukta ise bu koruyucu temkinlilik belirgin biçimde azalmıştır. Bu durum ICD-11 tanı sınıflandırmasında 6B45 kodu ile tanımlıdır. Tanı için erken çocuklukta ihmal, sık bakım veren değişimi ya da yetersiz uyarana yol açan koşullar gibi ağır bir bakım yetersizliği öyküsü beklenir. Bu davranışlar yalnızca bir dürtüsellikle açıklanamaz. Tepkisel bağlanma bozukluğundan farklı olarak, burada çekingenlik değil aşırı yakınlık ön plandadır.

Belirtileri

Belirtiler farklı ortamlarda ve zamanlarda tutarlı biçimde gözlenir. Aşağıdaki belirtiler görülebilir; kesin değerlendirme için bir uzmana başvurmak gerekir.

• Yabancı yetişkinlere çekinmeden ve aşırı senli benli biçimde yaklaşma.
• Tanımadığı kişilerle yaşa uygun olmayan fiziksel ve sözel yakınlık kurma.
• Yeni ya da yabancı bir ortamda bakım verene danışmadan uzaklaşma.
• Yabancı biriyle isteyerek ve tereddütsüz gitmeye eğilim.
• Sosyal sınırların ve kişisel mesafenin yaşa uygun biçimde gözetilememesi.
• Zor ya da korkutucu durumlarda güvenli bir kişiye yönelme davranışının azlığı.
• Davranışların farklı ortamlarda ve kişilerle tutarlı biçimde sürmesi.

Yaşa göre görünüm

Belirtilerin görünümü çocuğun yaşına göre değişebilir. Küçük çocuklarda yabancıların kucağına gitme, ellerini tutma ve fiziksel yakınlık arama daha belirgindir. Daha büyük çocuklarda ise aşırı senli benli konuşma, kişisel bilgileri hemen paylaşma, sınırları zorlayan bir samimiyet ve yabancılarla kolayca uzaklaşma öne çıkabilir. Bu davranışlar, çocuğun güvenliğini riske atabileceği için özellikle dikkat gerektirir. Çocuğun bu yakınlığı, gerçek bir güven duygusundan çok, sağlıklı bir bağlanmanın kurulamamış olmasından kaynaklanır; bu nedenle davranış kişiden kişiye ayrım gözetmeden ortaya çıkabilir. Belirtilerin farklı ortamlarda ve farklı kişilerle tutarlı biçimde sürmesi, durumun geçici bir sosyallikten ayrılmasında önemlidir.

Nedenleri ve risk faktörleri

Bu bozukluğun temelinde, erken yaşamda güvenli ve istikrarlı bir bağlanma ilişkisinin yeterince kurulamamasına yol açan ağır bakım yetersizliği bulunur. Sık bakım veren değişimi, kurumsal bakım koşulları, duygusal ihmal ve çocuğun tutarlı bir bakım verenle sürekli bir ilişki geliştirememesi başlıca etkenlerdir. Erken dönemde çocuğun temel ihtiyaçlarına duyarlı ve öngörülebilir bir yanıt alamaması, onun güvenli yakınlık kurma biçimini etkileyebilir. Bu deneyimler çocuğun sosyal yakınlık kurma biçimini değiştirebilir.

Durum çocuğun istemli bir tutumu değildir ve aileyi ya da çocuğu suçlayan bir bakış açısıyla ele alınmamalıdır. Bakım verenin sonradan sağladığı destek ne kadar iyi niyetli olursa olsun, erken dönemdeki yetersizliğin etkileri bir süre daha görülebilir. Bazı çocuklar koruyucu aile ya da evlat edinme gibi sonradan sağlanan istikrarlı bir bakım ortamına kavuştuktan sonra bile bu davranışları bir süre sürdürebilir; bu, yeni bakım verenin bir başarısızlığı anlamına gelmez. Önemli olan, güvenli ilişkinin sabırla ve kesintisiz biçimde sürdürülmesidir. Bu nedenle yaklaşım, suçlama değil anlayış ve destek üzerine kurulmalıdır.

Tanı süreci

Tanı yalnızca bir çocuk ruh sağlığı uzmanı ya da hekim tarafından konur. Çocuğun sosyal davranışları, bağlanma öyküsü, bakım koşulları ve davranışların farklı ortamlarda tutarlılığı değerlendirilir. Değerlendirmede çocuğun gelişim geçmişi, bakım verenlerle ilişkileri ve erken dönem yaşantıları ayrıntılı biçimde ele alınır. Davranışların otizm spektrum bozukluğu bağlamında değerlendirilmemesi ve dürtüsellikten ayırt edilmesi önemlidir; benzer görünen davranışların altında yatan nedenler farklı olabilir. Aileyi ya da çocuğu damgalamayan bir yaklaşım esastır; değerlendirme yalnızca bir uzman tarafından yapılır.

Tedavi yaklaşımları

Güvenli ve istikrarlı bakım ortamı

Bu bozukluğun ele alınmasında en önemli adım, çocuğa güvenli, istikrarlı ve duyarlı bir bakım ortamı sağlamaktır. Çocuğun sürekli ve öngörülebilir bir bakım verenle güçlü bir bağ kurabilmesi, iyileşmenin temelidir. Bakım veren ile çocuk arasındaki ilişkiyi güçlendiren yaklaşımlar temel rol oynar; çocuğun ihtiyaçlarına tutarlı biçimde yanıt verilmesi, zamanla güvenli yakınlık kurma becerisini destekler.

Ebeveyn rehberliği ve psikososyal destek

Ebeveyn ve bakım verenlere yönelik rehberlik ve çok yönlü psikososyal destek tedavinin temelini oluşturur. Bu rehberlik, bakım verene çocuğun davranışlarını anlamayı, güvenlik sınırlarını sabırla öğretmeyi ve çocukla sıcak bir bağ kurmayı gösterir. Eşlik eden gelişimsel ve duygusal güçlükler ayrıca değerlendirilir ve gerektiğinde ele alınır. Destek planı çocuğa ve ailesine özgü olarak belirlenir.

Seyri ve iyileşme

İyileşme, çocuğun güvenli ve istikrarlı bir bakım ortamına ne kadar erken kavuştuğuyla yakından ilişkilidir. Tutarlı bir bakım verenle güçlü bir bağ kurulduğunda ve destekleyici bir ortam sürdürüldüğünde, çocuğun sosyal davranışlarında zamanla belirgin ilerleme görülebilir. Süreç sabır ve süreklilik gerektirir; ani sonuçlar beklemek yerine, çocuğun güven duygusunu adım adım inşa etmek esastır.

Bakım verenlere öneriler

Çocuğa tutarlı ve öngörülebilir bir günlük düzen sunmak, sıcak ve duyarlı bir ilişki kurmak, güvenlik sınırlarını yaşa uygun biçimde ve sabırla öğretmek, bakım veren sürekliliğini korumak ve sabırlı olmak önemlidir. Çocuğa hangi durumlarda hangi kişilere güvenebileceğini, yabancılarla nasıl davranması gerektiğini yumuşak ve tekrarlı biçimde anlatmak koruyucudur. Çocuğu yabancılara aşırı yakınlaştığı için azarlamak yerine, güvenli davranışları göstermek ve pekiştirmek daha yararlıdır. Yeni ortamlarda çocuğu gözden kaçırmamak, kalabalık yerlerde yakın gözetim sağlamak ve çocuğa güvenli kişilerin kimler olduğunu tekrarlı biçimde hatırlatmak güvenliğini sağlamak açısından gereklidir. Çocukla nitelikli, kesintisiz zaman geçirmek, birlikte oyun oynamak ve günlük rutinleri paylaşmak, güvenli bağın gelişmesini destekler. Çocuk zorlandığında ya da korktuğunda ona yöneleceği tek ve tutarlı bir güvenli kişinin varlığı, iyileşme sürecinin merkezinde yer alır. Bu davranışlar çocuğun istemli seçimi değildir; anlayışla ele alınmalıdır. Bakım verenin kendi ruhsal iyilik halini gözetmesi ve gerektiğinde destek alması da sürecin sürdürülebilirliği açısından önemlidir. Bu yaklaşımlar uzman desteğinin yerini tutmaz.

Ne zaman uzmana başvurmalı?

Bir çocuk yabancılara karşı sürekli olarak yaşına uygun olmayan bir yakınlık gösteriyor, bakım verenden kolayca uzaklaşıyor ve bu durum güvenliğini ya da sosyal gelişimini etkiliyorsa bir uzmana başvurmak önemlidir. Özellikle erken bakım yetersizliği, kurum bakımı ya da sık bakım veren değişimi öyküsü varsa erken değerlendirme yararlıdır. Çocuğun davranışları güvenliğini riske atıyorsa vakit kaybetmeden destek almak gerekir.

Belirtileriniz sizi ya da sevdiklerinizi kaygılandırıyorsa, alanında deneyimli bir uzmana danışmak en sağlıklı adımdır. Uzmanlar sayfamızdan size uygun bir ruh sağlığı uzmanına ulaşabilirsiniz.

Bu içerik genel bilgilendirme amaçlıdır; tıbbi tavsiye ya da tanı yerine geçmez. Belirtilerin kesin değerlendirmesi ve tanısı yalnızca yetkili bir ruh sağlığı uzmanı ya da hekim tarafından yapılır. Acil bir durumda ya da kendine veya başkasına zarar verme düşüncesi olduğunda 112 Acil hattı; ruh sağlığı ve sosyal destek için 182 SABİM aranmalıdır.