Geçici Tik Bozukluğu

Geçici tik bozukluğu, bir yıldan kısa süre boyunca görülen motor ya da vokal tiklerle belirgin, çocukluk döneminde sık rastlanan ve çoğunlukla geçici seyreden bir tik bozukluğudur. Tikler; ani, hızlı, ritmik olmayan ve yineleyici hareketler ya da seslerdir. Göz kırpma, yüz buruşturma, omuz silkme gibi hareketler motor tiklere; boğaz temizleme, burun çekme, ses çıkarma gibi durumlar vokal tiklere örnektir. Çocukluk çağında tikler oldukça yaygındır ve çoğu zaman kendiliğinden hafifler ya da geçer.

Bu durum, tanı ölçütleri bakımından tiklerin bir yıldan kısa süredir bulunmasıyla tanımlanır. Dünya Sağlık Örgütü tarafından ICD-11'de geçici motor tikler kapsamında ele alınır (kod 8A05.03). Buradaki temel ölçüt, tiklerin başlangıcından itibaren bir yıldan kısa süredir devam ediyor olmasıdır. Yalnızca uzun süre devam eden, giderek artan ya da çocuğun yaşamını belirgin biçimde etkileyen durumlar daha ileri değerlendirme gerektirir.

Tiklerin doğasını anlamak, aileler için önemli bir başlangıçtır. Tikler; şiddeti, sıklığı ve türü zaman içinde dalgalanan, gel-gitli seyreden hareket ve seslerdir. Bir dönem bir tik kaybolurken yerine başka bir tik gelebilir. Bu değişkenlik, tiklerin doğal bir özelliğidir ve durumun kötüleştiği anlamına gelmez. Ayrıca birçok çocuk, tikinin geleceğini önceden hissedebilir ve kısa bir süre için onu bastırabilir; ancak bu bastırma çoğu zaman içsel bir gerginlik yaratır ve ardından tik daha yoğun biçimde geri döner. Bu nedenle çocuktan tikini tutmasını istemek yararlı bir yaklaşım değildir.

Belirtiler

Belirtiler bir ya da birden çok tik biçiminde ortaya çıkabilir ve gün içinde şiddeti değişebilir. Aşağıdaki belirtiler görülebilir; kesin değerlendirme için bir uzmana başvurmak gerekir:

• Ani, hızlı ve yineleyici motor tikler: göz kırpma, yüz buruşturma, burun kırıştırma, baş sallama, omuz silkme
• Vokal tikler: boğaz temizleme, burun çekme, öksürme benzeri sesler, kısa ses ya da hece çıkarma
• Tiklerin bir yıldan kısa süredir bulunması
• Stres, yorgunluk, heyecan ya da yoğun dikkat gerektiren durumlarda tiklerin artması, gevşemiş ve dikkatin dağıldığı anlarda azalması
• Tiklerin kısa süre iradeyle bastırılabilmesi, ancak ardından belirgin biçimde artma eğilimi
• Bazı çocuklarda tikten önce hafif bir gerilim, kaşıntı ya da rahatlama isteği (öncül duyum) hissedilmesi

Nedenler ve risk faktörleri

Tiklerin gelişiminde kalıtsal yatkınlık ve beynin hareketi düzenleyen ağlarındaki gelişimsel farklılıklar rol oynayabilir. Sık karşılaşılan etkenler şunlardır:

• Ailesel yatkınlık: Ailede tik ya da benzer nörogelişimsel durum öyküsü sık görülür.
• Nörogelişimsel etkenler: Beynin hareket düzenleyen bölgelerindeki gelişimsel farklılıklar zemin oluşturabilir.
• Tetikleyici durumlar: Stres, heyecan, yorgunluk ve uyku eksikliği tikleri geçici olarak artırabilir; ancak bunlar tek başına neden değildir.

Tikler isteyerek yapılan davranışlar değildir. Çocuğu tikler nedeniyle uyarmak, kısıtlamaya çalışmak ya da eleştirmek çoğu zaman gerginliği ve dolayısıyla tikleri artırır. Bu nedenle baskı yerine anlayışlı bir tutum benimsemek önemlidir.

Türleri

Tikler görünüş ve karmaşıklıklarına göre farklı biçimlerde ele alınır. Bu ayrım, değerlendirmede uzmanın kullandığı bir çerçevedir:

• Motor tikler: Bedeni ilgilendiren hareketlerdir. Basit motor tikler göz kırpma, omuz silkme gibi tek bir kas grubunu içerirken; karmaşık motor tikler dokunma, zıplama gibi birkaç hareketin bir araya geldiği örüntülerdir.
• Vokal (sesli) tikler: Ses üretimini ilgilendirir. Basit vokal tikler boğaz temizleme, burun çekme gibi seslerken; karmaşık vokal tikler hece ya da sözcük yinelemeleri biçiminde görülebilir.

Geçici tik bozukluğunda bu tiklerden biri ya da birkaçı, bir yıldan kısa süredir görülür. Tanımdaki temel özellik, tikin türü değil, süresidir.

Tanı süreci

Tanı ve ayırıcı değerlendirme yalnızca bir hekim ya da çocuk ruh sağlığı uzmanı tarafından yapılır. Değerlendirmede tiklerin ne zaman başladığı, ne kadar süredir devam ettiği, hangi biçimlerde görüldüğü, sıklığı ve çocuğun günlük yaşamına etkisi ele alınır. Uzman, tabloyu bir yıldan uzun süren kronik tik bozukluğundan ve hem motor hem vokal tiklerin bir arada uzun süre görüldüğü Tourette sendromundan ayırt eder. Ayrıca tiklere benzeyebilen başka nörolojik durumların dışlanması gerekebilir. Bazı çocuklarda tiklere dikkat sorunları, dürtüsellik ya da takıntılı düşünceler eşlik edebildiğinden, bu alanlar da değerlendirilir. İnternetteki bilgiler bu değerlendirmenin yerine geçmez.

Destek ve tedavi yaklaşımları

Geçici tik bozukluğunda çoğu olguda özel bir ilaç tedavisine gerek kalmadan izlem ve aileyi bilgilendirme yeterli olur. Yaklaşımlar şunları içerebilir:

• Bilgilendirme ve izlem: Ailenin ve çocuğun durum hakkında doğru bilgilendirilmesi kaygıyı azaltır; tikler çoğu zaman zamanla hafifler.
• Destekleyici tutum: Tikleri görmezden gelerek, baskı ve eleştiri kurmadan çocuğun rahat hissetmesini sağlamak önemlidir.
• Davranışçı tik yönetimi: Tikler süreklilik kazanır ya da çocuğu belirgin biçimde rahatsız ederse, tiklere kapsamlı davranışsal müdahale gibi yapılandırılmış yöntemler yararlı olabilir. Bu yöntemler, tikten önceki duyumu fark etmeyi ve tikle yarışan uygun bir tepki geliştirmeyi içerir.
• İlaç desteği: Tikler ağır, uzun süreli ve işlevselliği bozan nitelikteyse ilaç seçeneği yalnızca bir hekim tarafından, çocuğa özgü olarak değerlendirilir.

Ailelere öneriler

Ebeveynler için en yararlı tutum, tiklere dikkat çekmemek, çocuğu bunlardan dolayı utandırmamak ve tikleri bir davranış sorunu gibi cezalandırmamaktır. Çocuğun yeterince dinlenmesini sağlamak, aşırı stres ve yorgunluğu azaltmak ve okulla iş birliği içinde çocuğun tikler nedeniyle akranları tarafından incitilmemesine özen göstermek destekleyicidir. Tikler hakkında çocuğun sorularına sakin ve güven verici biçimde yanıt vermek de önemlidir.

Ne zaman uzmana başvurmalı

Tikler bir yıldan uzun sürüyorsa, giderek artıyor, çocuğa fiziksel rahatsızlık ya da ağrı veriyor veya okul ve sosyal yaşamı olumsuz etkiliyorsa bir hekime başvurmak önerilir. Tiklere takıntılı düşünceler, dürtüsellik, dikkat sorunları ya da belirgin kaygı eşlik ediyorsa değerlendirme daha da önemlidir. Doğru tanı ve yönlendirme için çocuk ruh sağlığı alanında uzman bir ruh sağlığı uzmanına ulaşabilirsiniz.

Bu içerik genel bilgilendirme amaçlıdır; tıbbi tavsiye ya da tanı yerine geçmez. Çocuğunuzda bu belirtiler varsa bir uzmana başvurun.