Paylaşılan Psikotik Bozukluk (Folie a Deux)

Paylaşılan Psikotik Bozukluk (Folie a Deux), psikotik bir kişiyle yakın, sürekli ve çoğunlukla toplumdan yalıtılmış bir ilişki içinde olan bir başkasının, o kişideki sanrıyı benimseyerek aynı sanrıya inanmaya başlaması durumudur. Sanrı genellikle bir baskın kişiden, ona bağımlı ya da onunla çok yakın olan ikinci bir kişiye geçer. Bu tabloya geleneksel olarak folie a deux, yani ikili çılgınlık adı verilir.

ICD-11 bu durumu ayrı bir başlık altında değil, sanrısal bozukluk (6A24) çerçevesinde, ortak ya da başka bir kişi tarafından tetiklenen sanrı olarak ele alır. En dikkat çekici özelliği, ikinci kişi baskın kişiden ayrıldığında sanrının çoğu zaman zayıflayabilmesidir. Bu tablo bulaşıcı bir hastalık gibi değildir; ancak yakın bağ ve dış dünyayla azalmış temas, gerçek dışı bir inancın sorgulanmadan benimsenmesini kolaylaştırır.

Bu tablo görece seyrek görülür ve çoğu zaman uzun süre fark edilmeden sürebilir. Çünkü ikinci kişide, altta yatan bağımsız bir psikotik bozukluk olması gerekmez; sanrı, ilişkinin ve yalıtılmanın etkisiyle benimsenmiş olabilir. Bu yönüyle folie a deux, ruhsal belirtilerin yalnızca bireyin iç dünyasında değil, yakın ilişkiler ve toplumsal koşullar içinde nasıl biçimlendiğini gösteren dikkat çekici bir örnektir. İki kişiyle sınırlı kalmayıp üç ya da daha fazla kişiyi kapsadığı durumlar da bildirilmiştir.

Paylaşılan psikotik bozukluğun belirtileri

Temel özellik, yakın ilişkideki iki kişinin aynı gerçek dışı inancı paylaşmasıdır. Sık görülen belirtiler şunlardır:

• Yakın ilişkideki bir kişiyle aynı sanrıya inanma ve bu inancı birlikte savunma
• Sanrının baskın kişiden ikinci kişiye geçmesi ve zamanla yerleşmesi
• İlişkinin çoğunlukla toplumsal yalıtılma içinde gelişmesi, dış dünyayla bağların zayıflaması
• Paylaşılan sanrıya yönelik eleştiri yetisinin zayıflığı, inancın sorgulanmaması
• Sanrıyla uyumlu kaygı, korku ya da güvensizlik, takip edildiği veya tehdit altında olunduğu hissi
• Genellikle ailevi ya da çok yakın bağlarda görülme
• Baskın kişiden ayrıldığında belirtilerin azalabilmesi

Sanrının içeriği çoğunlukla günlük yaşamda olabilecek, aşırı tuhaf olmayan temalar etrafında döner. Bu nedenle uzun süre fark edilmeyebilir. Bu belirtiler görülebilir; ancak kesin tanı için bir uzmana başvurmak gerekir.

Nedenleri ve risk faktörleri

Bu durum, yakın ilişki ile yalıtılmanın birlikte rol oynadığı bir süreçte gelişir. Başlıca etkenler şunlardır:

• Yakın ve bağımlı ilişki: Eşler, anne baba ile çocuk ya da kardeşler gibi çok yakın bağlar zemin oluşturur.
• Toplumsal yalıtılma: Dış dünyayla temasın az olması, sanrının başka bakış açılarıyla karşılaşmadan benimsenmesini kolaylaştırır.
• Baskın kişide psikotik bozukluk: Sanrıyı başlatan kişide altta yatan psikotik bir tablo bulunur.
• Bağımlılık ve güç dengesizliği: İkinci kişinin baskın kişiye duygusal ya da pratik olarak bağımlı olması, inancı benimseme olasılığını artırır.

Bu etkenler kişiden kişiye farklı ağırlıkta rol oynar. Tek bir neden aramak yerine, ilişkinin yapısını ve yaşam koşullarını bütün olarak değerlendirmek daha doğrudur. İlişkideki güç dengesizliği ne kadar belirginse ve dış dünyayla temas ne kadar azsa, ikinci kişinin sanrıyı benimseme ve sürdürme olasılığı da o kadar artar. Bu nedenle değerlendirmede yalnızca belirtiler değil, ilişkinin dinamikleri de dikkate alınır.

Türleri

Geleneksel yazında bu tablo, ilişkinin dinamiğine göre farklı biçimlerde tanımlanmıştır. Bu ayrımlar tanısal bir kategori olmaktan çok, sürecin nasıl işlediğini anlamaya yardımcı olur:

• Sanrının aktarıldığı biçim: Baskın ve psikotik olan kişideki sanrının, ona bağımlı ve daha sağlıklı ikinci kişiye geçmesi. Bu en sık karşılaşılan durumdur.
• Ortak yatkınlığın olduğu biçim: Her iki kişinin de psikotik belirtilere yatkın olduğu ve sanrıyı birlikte geliştirdiği durumlar.
• Eş zamanlı ortaya çıkan biçim: Yakın ve yalıtılmış iki kişide benzer sanrıların yaklaşık aynı dönemde görülmesi.

Bu ayrımlar günlük uygulamada her zaman keskin sınırlarla ayrılamaz; asıl önemli olan, hangi kişinin tedaviye ne biçimde ihtiyaç duyduğunun bir uzman tarafından belirlenmesidir.

Tanı süreci

Değerlendirme yalnızca bir ruh sağlığı uzmanı ya da hekim tarafından, ayrıntılı bir görüşmeyle yapılır. Uzman her iki kişinin de inançlarını, ilişkinin yapısını ve toplumsal yalıtılma düzeyini inceler. Sanrıyı başlatan baskın kişideki psikotik tablonun belirlenmesi ve ikinci kişinin bu inancı nasıl benimsediği önemlidir. Değerlendirmede ICD-11 tanı ölçütleri temel alınır. Ayrıca madde kullanımına bağlı durumlar ve beyni etkileyebilecek bedensel hastalıklar gibi tıbbi nedenler dışlanır. Kişilerin ayrı ayrı görüşülmesi, ikinci kişinin sanrıyı baskın kişinin etkisi olmadan nasıl değerlendirdiğini anlamak açısından değerli olabilir. İnternetteki testler ya da kişisel yorumlar bu değerlendirmenin yerini tutmaz.

Tedavi yaklaşımları

Tedavinin en önemli adımlarından biri, kişilerin güvenli biçimde birbirinden ayrılabilmesidir. Yaklaşım hem baskın kişiyi hem de ikinci kişiyi kapsar.

Psikoterapi ve destek

Bireysel görüşmeler, ikinci kişinin sanrıyı yeniden değerlendirmesine ve gerçekliğe dönmesine yardımcı olur. Bu süreçte sanrıyı sert biçimde çürütmek yerine, güven ilişkisi kurmak ve kişinin kendi gözlemleriyle inancını gözden geçirmesine alan açmak daha etkili olabilir. Aile temelli destek, yalıtılmayı azaltarak ilişkinin sağlıklı bir zemine oturmasını hedefler. Toplumsal bağların güçlendirilmesi, farklı bakış açılarıyla temasın artırılması ve kişinin dış dünyayla bağının onarılması iyileşmeyi destekler. Bağımlılık ilişkisinin ele alınması, ikinci kişinin kendi ayakları üzerinde durabilmesini güçlendirir.

İlaç tedavisi

Baskın kişideki psikotik bozukluk uygun yöntemlerle tedavi edilir. Gerektiğinde hekim tarafından antipsikotik ilaçlar değerlendirilebilir. İkinci kişide de belirtiler devam ediyorsa ilaç tedavisi gündeme gelebilir. Tedavi planını ve ilaçları yalnızca hekim belirler; ilaçlar hekime danışmadan bırakılmamalıdır.

Yakınlara öneriler

Bu tabloda yakınların tutumu iyileşme sürecini doğrudan etkiler. Aşağıdaki noktalar yardımcı olabilir:

• Kişiyi suçlamadan, sakin ve saygılı bir dille yaklaşın; sanrıyı sert biçimde çürütmeye çalışmak çoğu zaman direnci artırır.
• Toplumsal yalıtılmayı azaltmaya çalışın; güvenli sosyal bağların ve dış temasın sürmesini destekleyin.
• Profesyonel değerlendirmeyi erteleme; bir uzmana başvurmanın önemini nazikçe hatırlatın.
• Kendi güvenliğinizi ve kişilerin güvenliğini gözetin; tehdit ya da zarar riski varsa geri çekilmeyi ve yardım almayı önceliklendirin.
• Sabırlı olun; iyileşme çoğu zaman zaman alır ve tek bir görüşmeyle tamamlanmaz.

Seyir ve iyileşme

Bu tablonun seyri kişiden kişiye ve ilişkinin yapısına göre değişir. İkinci kişide, baskın kişiden güvenli biçimde uzaklaşma ve dış dünyayla temasın artmasıyla belirtiler çoğu zaman zamanla hafifleyebilir. Ancak bu, izlem ve uygun destek olmadan garanti değildir. Baskın kişideki psikotik bozukluğun tedavisi sürdürülmezse ya da yalıtılmış ilişki yeniden kurulursa belirtiler tekrarlayabilir. Bu nedenle iyileşme sürecinin bir uzman tarafından izlenmesi, kalıcı bir düzelme için önemlidir.

Ne zaman uzmana başvurmalı?

Yakın ilişkideki iki kişinin aynı gerçek dışı inancı paylaşması ve bunun günlük yaşamlarını, ilişkilerini ya da güvenliklerini etkilemesi durumunda bir ruh sağlığı uzmanına başvurulmalıdır. Sanrılar kişileri kendilerine veya başkalarına zarar vermeye yöneltiyorsa bu acil bir durumdur. Ayrıca kişilerin temel bakımını ihmal etmesi, tehlikeli davranışlara yönelmesi ya da dış dünyayla tüm bağını koparması da vakit kaybetmeden değerlendirme gerektiren işaretlerdir.

Yaşadığınız güçlükler günlük yaşamınızı etkiliyorsa, alanında uzman bir ruh sağlığı uzmanından destek almak süreci kolaylaştırır. Size uygun uzmanları Clinisyn uzman listesinden inceleyebilirsiniz.

Bu içerik genel bilgilendirme amaçlıdır; tıbbi tavsiye ya da tanı yerine geçmez. Belirtileriniz varsa kesin değerlendirme için bir uzmana başvurmanız önerilir. Kendinize ya da bir başkasına zarar verme düşünceleriniz varsa yalnız kalmayın ve vakit kaybetmeden 112 Acil Çağrı Merkezi’ni arayın; ruhsal destek için 182 SABİM Sağlık Danışma Hattı’na ulaşabilirsiniz.