Ceza (Davranissal)

Ceza, davranışçı psikolojide bir davranışın hemen ardından gelerek o davranışın gelecekte tekrarlanma olasılığını azaltmayı amaçlayan sonuçtur.

Kavram, edimsel koşullanma çerçevesinde tanımlanır. Burada ceza, gündelik dildeki ahlaki anlamından farklı olarak, yalnızca bir davranışın görülme sıklığını azaltan teknik bir sonucu ifade eder. Bir sonucun ceza sayılıp sayılmadığı, davranış üzerindeki etkisiyle anlaşılır.

Ceza türleri

• Pozitif ceza: davranışın ardından rahatsız edici bir uyaran ekleme, örneğin uyarıda bulunma
• Negatif ceza: davranışın ardından hoş bir uyaranı kaldırma, örneğin bir ayrıcalığı geri alma

Pekiştireçten farkı

Pekiştireç davranışı güçlendirmeyi, ceza ise zayıflatmayı amaçlar. Olumsuz pekiştireçle karıştırılmamalıdır: olumsuz pekiştireç rahatsız edici bir durumu kaldırarak davranışı artırırken, ceza davranışı azaltmayı hedefler. Bu ayrım, davranışın yönüne, yani arttı mı azaldı mı sorusuna bakılarak yapılır.

Etkililiği ve sınırları

Davranışçı yaklaşımda cezanın bazı sınırlılıkları olduğu vurgulanır. Ceza istenmeyen davranışı bastırabilir ama yerine hangi davranışın konacağını öğretmez. Ayrıca kaygı, korku ve kaçınma gibi yan etkilerle ilişkilendirilebilir. Bu nedenle birçok yaklaşım, istenen davranışı pekiştirmenin çoğu durumda daha yapıcı olduğunu belirtir. Ceza uygulamaları, özellikle çocuklarda, uzman desteğiyle ve dikkatle ele alınması gereken bir konudur.

Sıkça Sorulan Sorular

Ceza ile olumsuz pekiştireç aynı mı?
Hayır. Ceza davranışı azaltmayı amaçlar; olumsuz pekiştireç ise rahatsız edici bir durumu kaldırarak davranışı artırır. Yönleri birbirinin tersidir.

Ceza etkili bir yöntem midir?
Ceza kısa vadede bir davranışı bastırabilir ancak alternatif davranışı öğretmez ve istenmeyen yan etkiler doğurabilir. Birçok yaklaşım istenen davranışı pekiştirmeyi öncelikli önerir.

Bu içerik bilgilendirme amaçlıdır, tıbbi tanı veya tedavi yerine geçmez.