Alışveriş Bağımlılığı

Alışveriş bağımlılığı, satın alma davranışının kişinin denetiminden çıkarak zorlayıcı, tekrarlayıcı ve maddi ile duygusal sorunlara yol açan bir örüntü haline gelmesidir. Kompulsif satın alma olarak da adlandırılır. Bu durumda kişi, gerçekte ihtiyacı olmayan ürünleri tekrar tekrar satın alır; alışveriş öncesinde yoğun bir gerginlik ve dürtü, alışveriş sırasında geçici bir rahatlama, ardından ise suçluluk ve pişmanlık yaşar.

Kompulsif satın alma, ICD-11'de bağımsız bir tanı olarak yer almamakla birlikte, dürtü kontrolü ve davranışsal sorunlar çerçevesinde değerlendirilir ve sıklıkla depresyon, kaygı bozuklukları ve düşük benlik değeriyle birlikte görülür. Bu bir alışkanlık ya da irade zayıflığı olarak değil, altında ruhsal süreçlerin yattığı bir davranış örüntüsü olarak ele alınmalıdır.

Belirtileri

Aşağıdaki belirtiler görülebilir; ancak bunların varlığı tek başına tanı anlamına gelmez, kesin tanı için bir uzmana başvurmak gerekir:

• Satın alma dürtüsüne karşı koyamama ve kontrol kaybı
• Gerçekte ihtiyaç duyulmayan ürünlerin tekrar tekrar alınması
• Alışveriş öncesinde yoğun gerginlik, sırasında geçici rahatlama, sonrasında suçluluk ve pişmanlık
• Alışverişe ayrılan zaman ve düşüncenin giderek artması
• Bütçenin aşılması, borçlanma ve maddi sorunlar
• Alışverişi gizleme, aldıklarını saklama ya da yalan söyleme
• Alınan ürünlerin çoğunlukla kullanılmadan kalması
• İş, ilişkiler ve sorumlulukların aksaması

Nedenleri ve risk faktörleri

Alışveriş bağımlılığının tek bir nedeni yoktur. Olumsuz duygularla (üzüntü, boşluk, yalnızlık, kaygı) baş etmek için alışverişin bir kaçış ya da rahatlama yöntemi olarak kullanılması, düşük benlik değeri, dürtüsellik, eşlik eden depresyon veya kaygı, kolay erişilebilir çevrimiçi alışveriş ve tüketimi özendiren toplumsal etkenler riskle ilişkilendirilir. Alışverişin sağladığı geçici iyi his, davranışın tekrarlanmasını pekiştirerek bir döngü oluşturabilir.

Tanı süreci

Tanı, yalnızca bir ruh sağlığı uzmanı tarafından; satın alma örüntüsü, kişinin yaşadığı sıkıntı, davranışın yaşamı ne ölçüde etkilediği ve eşlik eden ruhsal durumlar değerlendirilerek konur. Depresyon, kaygı ve dürtü kontrol sorunları gibi eşlik eden durumların gözden kaçmaması önemlidir. İnternetteki testler yalnızca farkındalık amaçlıdır ve tanı yerine geçmez.

Tedavi yaklaşımları

Alışveriş bağımlılığı ele alınabilir bir durumdur ve tedavi planı kişiye özel belirlenir.

Terapi

Bilişsel davranışçı terapi; satın alma dürtüsünü tetikleyen düşünce ve duyguları tanımaya, dürtüyle baş etme becerileri geliştirmeye ve alternatif davranışlar kazanmaya yardımcı olur. Duyguları alışverişle bastırmak yerine tanıma ve düzenleme üzerine çalışılır. Maddi durumun düzenlenmesi ve gerektiğinde harcama üzerinde sınır oluşturacak pratik önlemler de sürece katkı sağlar.

Eşlik eden durumların ele alınması

Depresyon veya kaygı gibi eşlik eden ruhsal durumlar varsa, bunların tedavisi belirtilerin gerilemesine yardımcı olabilir. Gerekli görülen durumlarda hekim, eşlik eden duygudurum belirtilerine yönelik ilaç tedavisini değerlendirebilir.

Kendi kendine yardım ve baş etme

Aşağıdaki adımlar tedavinin yerine geçmez, ancak süreci destekleyebilir: gerçek ihtiyaç ile dürtüsel isteği ayırt etmek için alışverişi bir süre erteleme kuralı koymak; alışveriş uygulamalarına ve bildirimlerine sınır getirmek; nakit ile ödeme gibi harcamayı zorlaştıran yöntemler denemek; alışveriş dürtüsü geldiğinde onun yerine yürüyüş, arama, yazma gibi başka bir etkinliğe yönelmek; harcamaları görünür biçimde kayıt altına almak; sıkıntılı duyguları alışverişle değil, farklı yollarla ele almayı öğrenmek. Güvenilen biriyle durumu paylaşmak da yalnızlığı azaltır.

Ne zaman uzmana başvurmalı?

Alışverişi denetlemekte zorlanıyor, borçlanıyor, davranışı gizliyor ya da alışveriş iş, ilişkiler ve ruh halinizi olumsuz etkiliyorsa bir uzmana başvurmak önemlidir. Duruma umutsuzluk, çökkünlük ya da yaşamı sürdürme isteğinde azalma eşlik ediyorsa bu acil bir durumdur; vakit kaybetmeden 112 Acil aranmalı ya da bir sağlık kuruluşuna başvurulmalıdır. Sağlıkla ilgili sorularınız için Sağlık Bakanlığı SABİM 182 hattından da bilgi alabilirsiniz. Bir ruh sağlığı uzmanına ulaşmak için uzman listemizi inceleyebilirsiniz.

Bu içerik genel bilgilendirme amaçlıdır; tıbbi tavsiye ya da tanı yerine geçmez.