Anoreksiya Nervoza

Anoreksiya nervoza, kişinin yaşına ve boyuna göre belirgin biçimde düşük vücut ağırlığına yol açan yeme kısıtlaması, kilo almaktan duyulan yoğun korku ve beden algısında bozulmayla belirgin ciddi bir yeme bozukluğudur. Bu durumda kişi düşük kiloda olmasına rağmen kendini fazla kilolu algılayabilir ve kilo ile beden biçimini benlik değerinin merkezine koyabilir.

Anoreksiya nervoza tıbbi sınıflandırma sistemlerinde tanımlı bir bozukluktur (ICD-11, kod 6B80). Bedensel sağlığı ciddi biçimde tehdit edebilen, ancak uygun ve erken destekle tedavi edilebilen bir durumdur. Yalnızca bir kilo sorunu değil, altında ruhsal süreçlerin yattığı bir hastalıktır ve hiçbir zaman bir tercih ya da irade sorunu olarak görülmemelidir.

Belirtileri

Belirtiler hem davranışsal hem bedensel düzeyde görülür. Aşağıdaki belirtiler görülebilir; ancak bunların varlığı tek başına tanı anlamına gelmez, kesin tanı için bir uzmana başvurmak gerekir:

• Yaşa ve boya göre belirgin biçimde düşük vücut ağırlığı
• Kilo almaktan veya şişmanlamaktan duyulan yoğun korku
• Beden algısında bozulma ve kilonun aşırı önemsenmesi
• Yemek alımını ciddi biçimde kısıtlama, kalori sayma ve katı kurallar
• Aşırı egzersiz, kusma ya da laksatif veya idrar söktürücü kullanımı
• Halsizlik, üşüme, saç dökülmesi, cilt kuruluğu ve âdet düzensizliği
• Yeme ve beden konusunda yoğun zihinsel meşguliyet
• Yemek yenen ortamlardan ve sosyal etkinliklerden kaçınma

Nedenleri ve risk faktörleri

Anoreksiya nervozanın tek bir nedeni yoktur; biyolojik, psikolojik ve toplumsal etkenlerin birlikte rol oynadığı düşünülmektedir. Genetik yatkınlık, mükemmeliyetçilik ve yüksek kontrol ihtiyacı gibi kişilik özellikleri, düşük benlik değeri, kaygı, zorlayıcı yaşam olayları, geçmiş travmalar ve zayıflığı yücelten toplumsal-kültürel baskılar riskle ilişkilendirilir. Bu etkenler kişiden kişiye farklı ağırlıkta etkili olur ve durum hiçbir zaman tek başına bir tercih ya da irade sorunu olarak görülmemelidir.

Türleri

Anoreksiya nervoza klinik olarak iki biçimde ele alınabilir. Kısıtlayıcı tipte kilo kaybı, ağırlıklı olarak yemek alımını sınırlama, oruç tutma ve aşırı egzersizle sağlanır. Tıkınma-çıkarma tipinde ise düzenli tıkınma nöbetleri ya da kusma, laksatif ve idrar söktürücü kullanımı gibi çıkarma davranışları da tabloya eşlik eder. Ayrıca düşük kilo ölçütü tam karşılanmasa da diğer tüm özellikleri taşıyan atipik anoreksiya nervoza tabloları da vardır ve bunlar da ciddiye alınmalıdır. Kişiye uygun sınıflamayı bir uzman belirler.

Tanı süreci

Tanı, yalnızca bir ruh sağlığı uzmanı veya hekim tarafından; kişinin öyküsü, davranışları, beden ağırlığı ve bedensel bulgularının değerlendirilmesiyle konur. Tanı sürecinde kilo ve büyüme geçmişi, yeme davranışları, beden algısı ve kalp, kan değerleri gibi bedensel sağlık göstergeleri birlikte ele alınır; başka bedensel veya ruhsal durumlar dışlanır. İnternetteki testler yalnızca farkındalık için yol gösterici olabilir, tanı yerine geçmez.

Tedavi yaklaşımları

Anoreksiya nervoza tedavi edilebilir bir durumdur ve tedavi genellikle birden çok uzmanın (hekim, ruh sağlığı uzmanı, diyetisyen) birlikte çalışmasını gerektirir. Tedavi planı danışana özel belirlenir.

Beslenme rehabilitasyonu ve tıbbi izlem

Güvenli biçimde sağlıklı kiloya ulaşma ve beslenmenin düzenlenmesi tedavinin temelini oluşturur. Bedensel sağlık, özellikle kalp ritmi ve kan değerleri hekim tarafından düzenli izlenir. Ağır durumlarda yatarak ya da yoğun ayaktan tedavi gerekebilir.

Psikoterapi ve eşlik eden durumlar

Bilişsel davranışçı terapi ile beden algısı, kontrol ve benlik değerine ilişkin düşünce kalıpları ele alınır; özellikle genç danışanlarda ailenin tedaviye dahil edildiği yaklaşımlar (aile temelli tedavi) etkili olabilir. Eşlik eden depresyon veya kaygı için gerektiğinde tedavi planlanır ve hekim uygun gördüğünde ilaç desteğini değerlendirebilir.

Kendi kendine yardım ve baş etme

Anoreksiya nervoza yalnızca kişisel çabayla aşılabilecek bir durum değildir ve mutlaka uzman desteği gerektirir. Bununla birlikte süreci destekleyen adımlar şunlardır: durumu güvendiği bir kişiye açmak ve yalnız kalmamak; zayıflığı yücelten, kalori ve beden odaklı içeriklerden uzaklaşmak; tedavi ekibinin önerdiği beslenme planına, zorlansa bile, bağlı kalmaya çalışmak; kendini yalnızca beden ve kiloyla değil, farklı yönleriyle de değerlendirmeye çalışmak. Bu belirtiler görülüyorsa, iyileşmenin ilk adımı bir uzmana başvurmaktır.

Ne zaman uzmana başvurmalı?

Hızlı kilo kaybı, yemekten belirgin kaçınma, yoğun kilo alma korkusu, aşırı egzersiz, kusma ya da âdet kesilmesi gibi durumlarda bir uzmana başvurmak önemlidir. Erken destek iyileşme şansını belirgin biçimde artırır. Bayılma, kalp çarpıntısı, ileri halsizlik gibi bedensel belirtiler veya umutsuzluk ve yaşamı sürdürme isteğinde azalma söz konusuysa bu acil bir durumdur; vakit kaybetmeden 112 Acil aranmalı ya da bir sağlık kuruluşuna başvurulmalıdır. Sağlıkla ilgili sorularınız için Sağlık Bakanlığı SABİM 182 hattından da bilgi alabilirsiniz. Bir ruh sağlığı uzmanına ulaşmak için uzman listemizi inceleyebilirsiniz.

Bu içerik genel bilgilendirme amaçlıdır; tıbbi tavsiye ya da tanı yerine geçmez.