Yeme Bozuklukları

Yeme bozuklukları nedir? Yeme bozuklukları, yeme davranışında ve beden algısında ciddi ve sürekli bozulmalarla giden, hem ruhsal hem bedensel sağlığı etkileyen ruh sağlığı durumlarıdır. Bir diyet, tercih, heves ya da irade meselesi değildir; kişinin duyguları, benlik algısı, özdeğeri ve bedeniyle ilişkisiyle iç içe geçmiş, tedavi gerektiren tıbbi tablolardır. Çoğu zaman yeme, kilo ve beden; altta yatan kaygı, kontrol ihtiyacı ya da duygusal sıkıntıyla baş etmenin bir yolu haline gelir.

Yeme bozuklukları her yaşta, her cinsiyette ve her beden ölçüsünde görülebilir; yalnızca genç kadınlara özgü değildir ve dışarıdan sağlıklı görünen kişilerde de bulunabilir. Bazı biçimleri yaşamı tehdit edebilecek bedensel sonuçlara yol açabildiği için erken fark edilmesi ve tedaviye başlanması büyük önem taşır. Utanç ve gizlilik, yeme bozukluklarının sık görülen bir parçasıdır ve yardım aramayı geciktirebilir.

Türleri

Anoreksiya nervoza

Kilo almaktan yoğun korku, beden algısında bozulma ve yeme kısıtlamasıyla belirgindir. Kişi düşük bir kiloda olsa bile kendini kilolu algılayabilir. Ciddi bedensel sonuçlar doğurabilen, yakın tıbbi izlem gerektiren bir tablodur.

Bulimiya nervoza

Tekrarlayan tıkınma dönemlerinin ardından, kilo almayı önlemeye yönelik telafi davranışlarının (kusma, aşırı egzersiz, laksatif kullanımı gibi) görülmesiyle belirgindir.

Tıkınırcasına yeme bozukluğu

Kontrol kaybı hissiyle, kısa sürede çok miktarda yeme dönemleriyle belirgindir; ancak düzenli telafi davranışı yoktur. Genellikle yoğun suçluluk ve utanç eşlik eder.

Diğer tablolar

Kaçıngan/kısıtlı yiyecek alımı bozukluğu (ARFID) ve tam ölçütleri karşılamayan ancak belirgin sıkıntı yaratan diğer yeme bozuklukları da bu grupta yer alır.

Belirtiler ve uyarıcı işaretler

Aşağıdaki işaretler görülebilir; bunları tanımak tanı koymak anlamına gelmez, kesin tanı yalnızca bir uzman tarafından konur:

• Yeme, kilo ve bedenle ilgili aşırı meşguliyet
• Belirgin kilo değişimleri, katı yeme kuralları ya da öğün atlama
• Yemek sonrası tuvalete gitme, gizli yeme, telafi davranışları
• Beden algısında bozulma ve sürekli kendini eleştirme
• Sosyal geri çekilme ve yeme ortamlarından kaçınma
• Bedensel belirtiler: halsizlik, adet düzensizliği, saç dökülmesi, üşüme, çarpıntı

Nedenler ve risk faktörleri

Yeme bozukluklarının tek bir nedeni yoktur; genetik yatkınlık, mizaç özellikleri (mükemmeliyetçilik, katı düşünme eğilimi), düşük özdeğer, beden memnuniyetsizliği, travmatik deneyimler, aile örüntüleri, sosyal etkenler ve beden ile zayıflığı yücelten kültürel-medya baskıları birlikte rol oynar. Katı diyetler ve aşırı kilo kaygısı, bazı kişilerde başlangıç noktası olabilir. Bu etkenlerin bilinmesi, kişiyi ya da yakınını suçlamak yerine anlayışla yaklaşmayı ve doğru desteği aramayı kolaylaştırır.

Tanı süreci

Tanı, bir ruh sağlığı uzmanı tarafından ayrıntılı görüşme ile konur; çoğu zaman bedensel durumu değerlendirmek için bir hekimin ve beslenme desteği için bir diyetisyenin de sürece katıldığı ekip yaklaşımı benimsenir. Değerlendirmede yeme davranışının örüntüsü, beden algısı, duygusal durum ve bedensel sağlık birlikte ele alınır ve uluslararası tanı kriterleri (WHO'nun ICD-11 sınıflandırması) temel alınır. Beden ölçüsü tek başına tanı koydurmaz; normal ya da yüksek kiloda da yeme bozukluğu bulunabilir.

Tedavi yaklaşımları

Yeme bozuklukları çoğunlukla ruh sağlığı uzmanı, hekim ve diyetisyenin birlikte çalıştığı bir ekip yaklaşımıyla tedavi edilir.

• Psikoterapi: Bilişsel davranışçı terapi başta olmak üzere kanıta dayalı yöntemler; ergenlerde aile temelli tedavi öne çıkabilir.
• Beslenme desteği: Düzenli ve dengeli beslenmenin yeniden kurulması.
• Tıbbi izlem: Bedensel sağlığın hekim tarafından takibi; gerektiğinde ilaç tedavisi hekim değerlendirmesiyle eklenebilir.

Kendi kendine yardım ve baş etme

• Beden ve kiloya odaklanan içeriklerden ve karşılaştırmalardan uzaklaşmak
• Güvendiğiniz kişilerle konuşmak ve yalnızlaşmamak
• Katı diyet kurallarından uzak durmak ve düzenli öğünlere alan açmak
• Kendinizi ya da bir yakınınızı yargılamadan, mümkün olduğunca erken profesyonel desteğe yönlendirmek

Ne zaman uzmana başvurmalı?

Yeme, kilo ya da bedeninizle ilgili düşünceler yaşamınızı belirgin biçimde etkiliyor; yeme davranışınızda kontrol kaybı, kısıtlama ya da telafi davranışları görülüyorsa vakit kaybetmeden bir ruh sağlığı uzmanına başvurmanız önemlidir. Yeme bozuklukları erken tedaviyle çok daha iyi seyreder.

Acil durum: Kendinize ya da bir başkasına zarar verme düşünceleriniz varsa yalnız kalmayın ve vakit kaybetmeden 112 Acil Çağrı Merkezi’ni arayın. Ruhsal destek ve yönlendirme için 182 SABİM Sağlık Danışma Hattı’na ulaşabilir ya da en yakın acil servise başvurabilirsiniz.

Belirtileriniz günlük yaşamınızı etkiliyorsa, alanında deneyimli bir ruh sağlığı uzmanından destek alabilirsiniz. Clinisyn üzerinden uzmanları inceleyin ve size uygun bir uzmanla görüşme planlayın.

Bu içerik genel bilgilendirme amaçlıdır; tıbbi tavsiye ya da tanı yerine geçmez. Belirtilerin değerlendirilmesi ve kesin tanı için bir ruh sağlığı uzmanına başvurmak gerekir.