Çiğne ve Tükür Davranışı (Chew and Spit)

Çiğne ve tükür davranışı nedir? Çiğne ve tükür davranışı (İngilizce chew and spit), kişinin yiyeceği ağzında çiğnedikten sonra yutmadan tükürmesiyle belirgin bir yeme davranışıdır. Amaç çoğu zaman yiyeceğin tadını almak ancak kalorisini almamaktır. Bu davranış başlı başına ayrı bir tanı değildir; sıklıkla anoreksiya nervoza gibi kısıtlayıcı yeme bozuklukları başta olmak üzere başka bir yeme bozukluğunun parçası olarak görülür ve genel olarak bozukluğun şiddetinin bir göstergesi olabilir. Daha çok gençlerde bildirilmiştir. Davranış genellikle gizlice yapıldığından fark edilmesi gecikebilir; bu nedenle dikkatli ve yargılamayan bir değerlendirme önemlidir.

Belirtiler

Aşağıdaki belirtiler görülebilir; ancak bunların bulunması tek başına tanı anlamına gelmez. Kesin tanı için bir uzmana başvurmak gerekir.

• Yiyeceği çiğneyip yutmadan tükürme
• Kalori almadan tat alma amacı
• Davranışı yalnızken ve gizlice yapma
• Kilo, beden ve yeme konusunda yoğun kaygı
• Davranış sonrası suçluluk, utanç ya da tiksinti
• Davranışı denetlemekte zorlanma ve tekrarlama
• Çoğu zaman kısıtlayıcı yeme, kilo kaygısı ya da beden algısı sorunlarının eşlik etmesi

Nedenler ve risk faktörleri

Bu davranışın tek bir nedeni yoktur. Gelişiminde kilo ve beden kaygısı, kısıtlayıcı yeme eğilimleri, mükemmeliyetçilik ve duygu düzenleme güçlükleri rol oynayabilir. Yiyeceğin tadını arzulamak ile kilo alma korkusu arasındaki çatışma, kişiyi bu davranışa yöneltebilir. Sosyokültürel incelik baskıları ve beden memnuniyetsizliği katkıda bulunabilir. Bu etkenler kişiden kişiye farklı ağırlıkta etkilidir.

Değerlendirme süreci

Bu davranış genellikle daha geniş bir yeme bozukluğunun parçası olduğundan, bir uzman tüm yeme örüntüsünü, kilo ve beden algısını, duygu durumunu ve genel ruhsal durumu birlikte değerlendirir. Davranışın sıklığı, tetikleyicileri ve yarattığı sıkıntı ele alınır. Bu belirtiler görülebilir; ancak kesin tanı için bir uzmana başvurmak gerekir.

Tedavi yaklaşımları

Yeme bozukluğuna yönelik psikoterapi bu davranışta da temel yaklaşımdır.

Yardımcı olabilecek yaklaşımlar

• Yeme bozukluklarına özgü bilişsel davranışçı terapi
• Beden algısı ve kilo kaygısıyla çalışma
• Duygu düzenleme ve baş etme becerilerinin geliştirilmesi
• Gerektiğinde beslenme desteği ve tıbbi izlem
• Eşlik eden kaygı ya da çökkünlüğün ele alınması

Yaklaşım kişiye özel olarak belirlenir; ilaç gerekip gerekmediğine yalnızca hekim karar verir.

Kendi kendine yardım ve baş etme

• Davranışı utanç kaynağı olarak görmek yerine bir yardım işareti olarak değerlendirmek önemlidir.
• Düzenli ve yeterli beslenme, kısıtlama-çatışma döngüsünü azaltabilir.
• Tetikleyici duyguları fark etmek ve alternatif baş etme yolları geliştirmek yararlı olabilir.
• Güvendiğiniz biriyle ya da bir uzmanla paylaşmak süreci kolaylaştırır.

Ne zaman uzmana başvurmalı?

Çiğne ve tükür davranışı tekrarlıyor, gizleniyor, kilo kaygısıyla birlikte görülüyor ya da yeme örüntünüzü ve ruh halinizi etkiliyorsa bir uzmana başvurmak önemlidir. Ağır kısıtlama, hızlı kilo kaybı ya da bedensel yakınmalar varsa vakit kaybetmeden değerlendirme gereklidir.

Neden fark edilmesi güçtür?

Çiğne ve tükür davranışı çoğu zaman gizlice ve yalnızken yapıldığından, çevredekiler tarafından uzun süre fark edilmeyebilir. Davranışa eşlik eden yoğun utanç ve suçluluk, kişinin bunu paylaşmaktan kaçınmasına yol açar. Ayrıca kilo çoğu zaman belirgin biçimde değişmediğinden, altta yatan yeme bozukluğu gözden kaçabilir. Bu nedenle yeme örüntüsünde, tuvalete sık gitme, öğünlerden sonra tek başına kalma isteği ya da yemekle ilgili gizlilik gibi işaretler, yargılamadan ve dikkatle değerlendirilmelidir.

Bedensel ve ruhsal etkiler

Sık tekrarlandığında bu davranışın diş minesine, tükürük bezlerine ve genel beslenmeye olumsuz etkileri olabilir. Tat alıp yutmama, açlık-tokluk düzeninin bozulmasına ve yemekle ilgili çatışmanın derinleşmesine katkıda bulunabilir. Ruhsal açıdan ise davranış çoğu zaman bir kısır döngü içinde sürer: kilo alma korkusu davranışı tetikler, davranış sonrası suçluluk kaygıyı artırır, artan kaygı da davranışı yeniden besler. Bu döngünün kırılması, altta yatan beden algısı ve duygu düzenleme güçlükleriyle çalışmayı gerektirir.

İyileşme süreci nasıl ilerler?

İyileşme genellikle kademeli bir süreçtir. Düzenli ve yeterli beslenmenin yeniden kurulması, yemekle ilgili katı kuralların gevşetilmesi ve kilo-beden odaklı düşüncelerin ele alınması sürecin temel adımlarıdır. Bir uzman eşliğinde, davranışı tetikleyen duygusal durumlar tanınır ve bunlarla baş etmek için alternatif yollar geliştirilir. Sürecin hızı kişiden kişiye değişir; küçük adımların değerli olduğunu hatırlamak ve geri dönüşleri bir başarısızlık değil, sürecin doğal parçası olarak görmek önemlidir.

Acil durum: Kendinize ya da bir başkasına zarar verme düşünceleriniz varsa yalnız kalmayın; vakit kaybetmeden 112 Acil Çağrı Merkezi’ni arayın. Sağlıkla ilgili danışma için 182 SABİM Sağlık Danışma Hattı’na ulaşabilir ya da en yakın acil servise başvurabilirsiniz.

Yaşadığınız güçlükler günlük yaşamınızı etkiliyorsa yalnız değilsiniz. Alanında uzman ruh sağlığı profesyonellerine Clinisyn uzman dizininden ulaşabilir, size uygun bir uzmanla görüşme planlayabilirsiniz.

Bu içerik genel bilgilendirme amaçlıdır; tıbbi tavsiye ya da tanı yerine geçmez. Belirtilerin değerlendirilmesi ve kesin tanı için bir uzmana başvurmak gerekir.