Dermatillomani (Cilt Yolma Bozukluğu)

Dermatillomani (cilt yolma bozukluğu) nedir? Dermatillomani, kişinin kendi cildini tekrar tekrar yolması, kurcalaması veya kaşıması ve bu davranışı azaltmaya ya da durdurmaya çalışmasına rağmen başaramamasıyla belirgin ruhsal bir bozukluktur. Yolma sonucunda ciltte yara, kabuk ve doku hasarı oluşur ve bu durum belirgin sıkıntıya yol açar. Dermatillomani, ICD-11 tanı sınıflandırmasında obsesif kompulsif ve ilişkili bozukluklar başlığı altında, bedene yönelik yineleyici davranış bozuklukları arasında yer alır. Cilt çoğunlukla yüz, kollar ve eller gibi bölgelerden yolunur. Bazı kişiler bu davranışı fark etmeden, bazıları ise gerginliği azaltmak amacıyla yapar. Doğru destekle tedavi edilebilen bir durumdur.

Belirtileri

Belirtiler kişiden kişiye değişebilir ve genellikle ergenlik döneminde başlar. Aşağıdaki belirtiler görülebilir; kesin tanı için bir uzmana başvurmak gerekir. Davranış çoğu zaman gün içinde defalarca tekrarlanır ve kişi bunun için önemli ölçüde zaman ayırabilir.

• Cildi tekrar tekrar yolma, kurcalama veya kaşıma davranışı; bazen tırnak, cımbız gibi araçların kullanılması.
• Davranışı azaltma veya durdurma çabalarının sonuçsuz kalması.
• Yolma sonucu ciltte yara, kabuk, iz ve zamanla kalıcı doku hasarı.
• Yolmadan önce artan gerginlik veya güçlü dürtü hissi.
• Yolma sırasında rahatlama, doyum veya gevşeme.
• Genellikle yüz, kollar ve eller gibi bölgelere yönelme.
• Davranıştan utanma, yaraları gizleme ve sosyal ortamlardan kaçınma.

Duygusal belirtiler

Yolma davranışı çoğu zaman gerginlik, kaygı, can sıkıntısı ya da huzursuzluk anlarında ortaya çıkar ve kısa süreli bir rahatlama sağlar. Davranışın ardından ise pişmanlık, utanç ve çaresizlik hissi sık görülür. Bu utanç, kişinin sorunu gizlemesine, izleri saklamak için makyaj ya da kapalı giysi kullanmasına ve destek aramayı ertelemesine yol açabilir. Utancın bir irade zayıflığı değil, tanımlı bir durumun parçası olduğunu anlamak sürecin ilk adımlarındandır.

Türleri

Cilt yolma davranışı iki biçimde görülebilir: otomatik yolma, kişinin fark etmeden, örneğin televizyon izlerken ya da okurken yaptığı davranıştır. Odaklı (dürtüsel) yolma ise gerginliği azaltmak ya da cildi "düzeltmek" amacıyla bilinçli olarak yapılır. Birçok kişide her iki biçim bir arada bulunur; tedavi planı bu ayrıma göre şekillenebilir. Otomatik yolmada farkındalığı artıran teknikler öne çıkarken, odaklı yolmada dürtüyle baş etme ve yerine koyma becerileri daha belirleyici olabilir.

Nedenleri ve risk faktörleri

Dermatillomaninin tek bir nedeni yoktur; biyolojik, psikolojik ve çevresel etkenlerin birlikte rol oynadığı düşünülmektedir. Genetik yatkınlık, dürtü ve duygu düzenlemesindeki farklılıklar, stres ve kaygı dönemleri ile can sıkıntısı gibi etkenler davranışı tetikleyebilir. Cildin üzerindeki küçük pürüzler veya sivilceler bazı kişilerde yolma davranışını başlatabilir. Cilt yolma kimi kişide rahatsız edici bir duyguyu yatıştırma işlevi görürken, kimi kişide neredeyse otomatik bir alışkanlık biçiminde ortaya çıkar.

• Biyolojik yatkınlık: Ailede benzer beden odaklı yineleyici davranışların bulunması riski artırabilir.
• Duygu ve dürtü düzenlemesi: Gerginliği ve olumsuz duyguları yatıştırmak için davranışın bir düzenleyici gibi kullanılması.
• Stres ve kaygı dönemleri: Yoğun stres, davranışın sıklığını ve şiddetini artırabilir.
• Can sıkıntısı: Boş ve edilgen anlarda davranış otomatik biçimde tekrarlanabilir.
• Ciltteki uyaranlar: Sivilce, kabuk ya da pürüz gibi ayrıntılar davranışı başlatabilir.

Eşlik eden durumlar

Dermatillomaniye sıklıkla kaygı bozuklukları, depresyon, obsesif kompulsif bozukluk ve saç yolma gibi diğer beden odaklı davranışlar eşlik edebilir. Bu eşlik eden durumların varlığı hem sıkıntıyı artırır hem de tedavi planını etkiler; bu nedenle değerlendirmede yalnızca yolma davranışı değil, ona eşlik eden ruhsal durumlar da ele alınır.

Tanı süreci

Tanı, yalnızca bir ruh sağlığı uzmanı veya hekim tarafından, kişinin öyküsü ve belirtilerinin değerlendirilmesiyle konur. Değerlendirmede cilt yolmanın sıklığı, yarattığı sıkıntı, işlevsellik üzerindeki etkisi ve cilt sorunlarına yol açabilecek bedensel nedenlerin dışlanması birlikte ele alınır; bu nedenle gerektiğinde bir dermatoloji değerlendirmesi de istenebilir. Davranışın hangi duygular ve durumlarla ilişkili olduğu ile eşlik eden ruhsal durumlar da incelenir. İnternetteki testler farkındalık için yol gösterici olabilir, ancak tanı yerine geçmez.

Tedavi yaklaşımları

Alışkanlık tersine çevirme eğitimi

Dermatillomani tedavi edilebilir bir durumdur. En sık kullanılan yöntem, alışkanlık tersine çevirme eğitimi temelli davranışçı terapidir. Bu yaklaşımda kişi; yolma dürtüsünü ve tetikleyicilerini fark etmeyi, yolma yerine farklı bir davranışta bulunmayı ve dürtüyle baş etmeyi öğrenir. Örneğin dürtü hissedildiğinde elleri yumruk yapmak ya da farklı bir nesneyle meşgul etmek gibi yerine koyma tepkileri geliştirilir. Bilişsel davranışçı terapi ve uyaran düzenlemeleri süreci destekler; kişi davranışın hangi duygular ve durumlarla ilişkili olduğunu görerek daha erken müdahale etmeyi öğrenir.

İlaç ve eşlik eden durumların ele alınması

Hekim gerektiğinde ilaç tedavisini değerlendirebilir; eşlik eden kaygı ve depresyon varsa bunlar da birlikte ele alınır. Tedavi planı kişiye özel olarak belirlenir ve genellikle davranışçı çalışmalarla eşlik eden ruhsal durumların birlikte ele alınmasını içerir.

Seyri ve iyileşme

Davranış stres dönemlerinde artıp sakin dönemlerde azalarak dalgalı bir seyir izleyebilir. Uygun destekle çoğu kişi davranışı fark etme ve durdurma becerisini geliştirir, ciltteki izleri iyileştirir ve utançla baş etmeyi öğrenir. Küçük geri dönüşleri bir başarısızlık olarak değil, sürecin doğal bir parçası olarak görmek iyileşmeyi kolaylaştırır.

Kendi kendine yardım ve baş etme

Tırnakları kısa tutmak, elleri meşgul edecek nesneler kullanmak, aynaların ve yolmayı tetikleyen ortamların düzenlenmesi, dürtüyü fark ettiğinde başka bir etkinliğe yönelmek ve cilt bakımına dermatolojik destekle özen göstermek yardımcı olabilir. Bir günlük tutarak davranışın hangi durumlarda arttığını izlemek farkındalığı güçlendirir. Yaraların temiz tutulması ve enfeksiyondan korunması da önemlidir. Bu yaklaşımlar uzman desteğinin yerini tutmaz.

Yakınlara öneriler

Bu davranışı gösteren bir yakınınızı utandırmaktan, sürekli uyarmaktan ya da baskı yapmaktan kaçının; bu tür tepkiler çoğu zaman utancı ve gizleme eğilimini artırır. Bunun bir irade zayıflığı değil, tanımlı bir ruh sağlığı durumu olduğunu anlamak ve kişiyi yargılamadan profesyonel destek almaya teşvik etmek en yararlı yaklaşımdır.

Ne zaman uzmana başvurmalı?

Cilt yolma ciltte yara veya hasara yol açıyor, durdurmak için yapılan çabalar sonuçsuz kalıyor ya da davranış sıkıntı yaratıp günlük yaşamı ve sosyal ilişkileri etkiliyorsa bir uzmana başvurmak önemlidir. Yaralarda enfeksiyon belirtileri varsa öncelikle bir hekime başvurulmalıdır. Dermatillomaniye sıklıkla kaygı ve depresyon eşlik edebilir. Umutsuzluk ya da kendine zarar verme düşünceleri varsa bu acil bir durumdur; vakit kaybetmeden 112 Acil aranmalıdır.

Belirtileriniz sizi ya da sevdiklerinizi kaygılandırıyorsa, alanında deneyimli bir uzmana danışmak en sağlıklı adımdır. Uzmanlar sayfamızdan size uygun bir ruh sağlığı uzmanına ulaşabilirsiniz.

Bu içerik genel bilgilendirme amaçlıdır; tıbbi tavsiye ya da tanı yerine geçmez. Belirtilerin kesin değerlendirmesi ve tanısı yalnızca yetkili bir ruh sağlığı uzmanı ya da hekim tarafından yapılır. Acil bir durumda ya da kendine veya başkasına zarar verme düşüncesi olduğunda 112 Acil hattı; ruh sağlığı ve sosyal destek için 182 SABİM aranmalıdır.