Uzamış Yas Bozukluğu

Uzamış yas bozukluğu, sevilen birinin kaybından uzun bir süre sonra bile şiddetli özlem, kayıpla zihinsel aşırı meşguliyet ve belirgin işlevsellik kaybının sürmesiyle belirgin bir durumdur. Yas, kayıp karşısında verilen doğal ve gerekli bir tepkidir; çoğu insan zamanla acısıyla baş etmeyi ve yaşamına devam etmeyi öğrenir. Uzamış yas bozukluğunda ise bu doğal süreç tıkanır ve yoğun keder, aradan geçen zamana ve kişinin kültürel bağlamına göre beklenenden çok daha uzun sürer, hafiflemez ve yaşamı kısıtlamaya devam eder.

ICD-11 sistemi bu durumu uzamış yas bozukluğu (prolonged grief disorder) olarak tanımlar ve genellikle kaybın üzerinden en az altı ay geçmiş olması ve belirtilerin işlevselliği belirgin biçimde bozuyor olması beklenir. Süreler ve yasın ifade biçimi kişiden kişiye ve kültürden kültüre önemli ölçüde değişebilir; bu nedenle değerlendirme her zaman kişinin içinde bulunduğu kültürel ve toplumsal bağlam dikkate alınarak yapılır. Amaç, doğal bir yas sürecini hastalık olarak etiketlemek değil, kişinin yaşamını kısıtlayan uzamış bir tabloyu tanıyıp destek sunmaktır.

Belirtileri

• Kaybedilen kişiye yönelik şiddetli ve sürekli özlem
• Kaybedilen kişiyle zihinsel olarak aşırı meşgul olma
• Kaybı kabullenmede güçlük ve inkar
• Yoğun duygusal acı, öfke, suçluluk ya da acıyı hissetmeme (uyuşukluk)
• Kaybı hatırlatan durumlardan kaçınma ya da tersine bunlara aşırı bağlanma
• Yaşamın anlamsızlaştığı ve geleceğe dair boşluk hissi
• Sosyal ilişkilerden geri çekilme ve işlevsellikte belirgin bozulma

Bu belirtiler görülebilir; ancak kesin tanı için bir uzmana başvurmak gerekir.

Nedenleri ve risk faktörleri

• Kaybın ani, beklenmedik ya da travmatik olması
• Kaybedilen kişiyle çok yakın ya da bağımlı bir ilişki
• Çocuk kaybı gibi özellikle sarsıcı kayıplar
• Sınırlı sosyal destek ve yalnızlık
• Geçmişte yaşanmış ruhsal zorluklar ve önceki çözülmemiş kayıplar
• Eşlik eden depresyon ya da travma sonrası stres

Normal yas ile farkı

Normal yasta acı zamanla dalgalanarak hafifler; kişi güzel anıları yeniden hatırlayabilir, sevdiği kişiyi anarken zaman zaman huzur bulabilir ve yaşamına yeni anlamlar katabilir. Yasın şiddeti günden güne değişse de genel eğilim, kişinin kayba uyum sağlaması yönündedir. Uzamış yas bozukluğunda ise keder süreklidir, hafiflemez ve kişinin günlük yaşamını, ilişkilerini ve işlevselliğini uzun süre boyunca belirgin biçimde kısıtlar. Kişi âdeta kayıpta donup kalmış gibi hisseder. Bu ayrımı bir uzman, kişinin bağlamını da göz önünde bulundurarak değerlendirir.

Tanı süreci

Değerlendirmede kaybın üzerinden geçen süre, belirtilerin yoğunluğu ve işlevsellikteki bozulma dikkate alınır. Hekim, belirtilerin depresyon ya da travma sonrası stres gibi başka bir durumla daha iyi açıklanıp açıklanmadığını ve kişinin kültürel yas geleneklerini değerlendirir. Yasın kültürel olarak beklenen ifade biçimlerinin, bozukluk olarak yorumlanmaması özellikle önemlidir.

Tedavi yaklaşımları

Psikoterapi

Uzamış yas bozukluğunda tedavinin merkezinde psikoterapi yer alır. Yas odaklı bilişsel davranışçı terapi ve özel yas terapisi yaklaşımları, kişinin kaybı işlemesine, acıyla baş etmesine ve yaşamına yeniden bağlanmasına yardımcı olur. Terapide kişi, kaybın gerçekliğiyle yüzleşmeyi, anıları taşınabilir hale getirmeyi ve gelecek için yeniden anlam kurmayı öğrenir. Destek grupları da benzer deneyimleri paylaşan kişilerle bir arada olmayı ve yalnız olmadığını hissetmeyi sağlar.

İlaç tedavisi

Yasa belirgin bir depresyon ya da kaygı bozukluğu eşlik ediyorsa hekim gerekli gördüğünde bu durumlara yönelik ilaç tedavisi önerebilir. İlaç kararı yalnızca bir hekim tarafından verilir ve genellikle psikoterapiyle birlikte düşünülür.

Kendi kendine yardım ve baş etme

• Duygularınızı bastırmadan, güvendiğiniz kişilerle paylaşın.
• Kaybettiğiniz kişiyi anmanın size iyi gelen yollarını bulun.
• Uyku, beslenme ve fiziksel etkinlik gibi temel rutinlerinizi korumaya çalışın.
• Kendinize acınızı yaşamak için zaman ve şefkat tanıyın; iyileşmenin doğrusal olmayan bir süreç olduğunu unutmayın.
• Yalnız hissettiğinizde bir destek grubuna katılmayı düşünebilirsiniz.

Ne zaman uzmana başvurmalı

Yoğun kederiniz aylardır hafiflemeden sürüyor, günlük yaşamınızı ve ilişkilerinizi belirgin biçimde kısıtlıyor ya da umutsuzluk ve yaşama isteğinde azalma yaşıyorsanız bir uzmana başvurmanız önerilir. Destek almak, yas sürecini bastırmak değil, onu daha taşınabilir hale getirmek içindir.

Kendinize ya da bir başkasına zarar verme düşünceleriniz varsa ya da acil bir durum yaşıyorsanız vakit kaybetmeden 112 Acil hattını arayın. Sağlıkla ilgili sorularınız için 182 SABİM (Sağlık Bakanlığı İletişim Merkezi) hattından destek alabilirsiniz.

Yaşadığınız zorluklar günlük hayatınızı etkiliyorsa bir ruh sağlığı uzmanına danışabilirsiniz. Alanında deneyimli uzmanlara Clinisyn Uzmanlar sayfasından ulaşabilirsiniz.

Bu içerik genel bilgilendirme amaçlıdır; tıbbi tavsiye ya da tanı yerine geçmez. Belirtileriniz varsa kesin değerlendirme ve tanı için bir uzmana başvurmanız gerekir.