Vücut Odaklı Tekrarlayıcı Davranış Bozukluğu

Vücut odaklı tekrarlayıcı davranış bozukluğu, kişinin kendi bedenine yönelik, tekrarlayan ve durdurulması güç davranışlarda bulunmasıyla belirgin bir durumdur. Deri yolma (dermatilomani), saç yolma (trikotillomani), tırnak yeme ya da dudak-yanak ısırma gibi davranışlar bu grupta yer alır. Bu davranışlar zamanla bedende hasara yol açabilir, kişide sıkıntı ve utanç yaratabilir ve kişi durdurmaya çalışsa da başaramayabilir. Davranış çoğu zaman kısa süreli bir rahatlama sağlar; bu da onun tekrarlamasını ve pekişmesini kolaylaştırır.

ICD-11 sisteminde bu davranışlar, obsesif-kompulsif ve ilişkili bozukluklar başlığı altında, bedene odaklı tekrarlayıcı davranış bozuklukları olarak değerlendirilir. Davranışlar sıklıkla stres, sıkıntı, gerginlik ya da can sıkıntısıyla tetiklenir; kişi bazen farkında olmadan otomatik biçimde, bazen de bilinçli olarak davranışı sürdürür. Bu bir alışkanlık ya da irade zayıflığı değil, tedavi edilebilir bir durumdur ve kişinin utanç duymasını gerektirmez.

Belirtileri

• Deri yolma, saç yolma, tırnak ya da yanak ısırma gibi tekrarlayan davranışlar
• Davranışı azaltma ya da durdurma çabalarının başarısız olması
• Davranış öncesinde gerginlik ya da huzursuzluk, sonrasında geçici rahatlama
• Bedende görünür hasar (yaralar, kellik bölgeleri, tırnak ve deri hasarı)
• Davranışa eşlik eden utanç, suçluluk ve sıkıntı
• Davranışı gizleme çabası ve sosyal kaçınma

Davranışın niteliği ve sıklığı kişiden kişiye değişir; bazı kişilerde belirli durumlarda tetiklenirken, bazılarında gün içinde otomatik olarak tekrarlanır. Bu belirtiler görülebilir; ancak kesin tanı için bir uzmana başvurmak gerekir.

Nedenleri ve risk faktörleri

• Stres, kaygı ve duygusal gerginlik
• Can sıkıntısı ve boş zamanlarda tetiklenme
• Ailede benzer davranış ya da obsesif-kompulsif belirti öyküsü
• Mükemmeliyetçilik ve yüksek stres düzeyi
• Eşlik eden kaygı ya da depresyon

Bu davranışlar sıklıkla duygusal düzenleme güçlüğüyle ilişkilidir; kişi yoğun duygularla baş etmenin bir yolu olarak, farkında olmadan bu davranışlara yönelebilir.

Başlıca türleri

Bu grupta yer alan davranışlar, odaklandıkları bölgeye göre farklı biçimlerde tanımlanır. Saç yolma (trikotillomani) saçların, kaşların ya da diğer kılların çekilerek koparılmasıyla; deri yolma (dermatilomani) derinin kaşınması, sıkılması ya da yolunmasıyla belirgindir. Tırnak yeme, dudak ve yanak ısırma da bu grupta değerlendirilir. Ortak nokta, davranışın tekrarlayıcı olması, bedene yönelmesi ve kişinin durdurma çabalarına rağmen sürmesidir. Bir kişide birden fazla davranış bir arada bulunabilir.

Günlük yaşama ve öz saygıya etkileri

Bu davranışlar zamanla görünür izler bırakabildiği için kişi utanç duyabilir, davranışını ve izlerini gizlemeye çalışabilir ve bazı sosyal ortamlardan kaçınabilir. Bu durum öz saygıyı olumsuz etkileyebilir ve sosyal yaşamı daraltabilir. Ayrıca deri yolma gibi davranışlar zamanla yaralara ve enfeksiyon riskine yol açabilir. Davranışın yalnızca kozmetik değil, ruhsal ve toplumsal boyutları da olduğunu bilmek, kişinin destek aramasını kolaylaştırır.

Tanı süreci

Değerlendirme; davranışın niteliği, sıklığı, tetikleyicileri ve yol açtığı sıkıntı ile hasar üzerine yapılır. Hekim, davranışın başka bir tıbbi ya da ruhsal durumla (örneğin bir cilt hastalığı ya da başka bir bozukluk) daha iyi açıklanıp açıklanmadığını değerlendirir. Kişinin utanç nedeniyle davranışı gizleyebileceği göz önünde bulundurularak yaklaşımın destekleyici ve yargılamadan uzak olması önemlidir.

Tedavi yaklaşımları

Psikoterapi

Tedavinin merkezinde davranışçı terapi yer alır. Alışkanlığı tersine çevirme eğitimi (habit reversal training), kişinin davranışın tetikleyicilerini ve öncül işaretlerini fark etmesini ve davranışın yerine alternatif bir hareket geliştirmesini hedefler. Bilişsel davranışçı terapi, davranışa eşlik eden düşünce ve duyguları ele alır; kişinin stres ve yoğun duygularla daha sağlıklı baş etme yolları geliştirmesine yardımcı olur.

İlaç tedavisi

Davranışa belirgin bir kaygı ya da depresyon eşlik ediyorsa hekim gerekli gördüğünde ilaç tedavisi önerebilir. İlaç kararı yalnızca bir hekim tarafından verilir ve genellikle terapiyle birlikte düşünülür.

Kendi kendine yardım ve baş etme

• Davranışı hangi durum ve duyguların tetiklediğini not ederek fark edin.
• Ellerinizi meşgul edecek alternatifler (stres topu, mühür oyuncağı gibi) bulundurun.
• Tetikleyici ortamları ve alışkanlığı kolaylaştıran koşulları azaltın; örneğin tırnaklarınızı kısa tutmak yardımcı olabilir.
• Stresi azaltan gevşeme ve nefes egzersizleri uygulayın.
• Kendinize karşı yargılayıcı değil, sabırlı ve şefkatli olun; her küçük ilerlemeyi değerli görün.

Ne zaman uzmana başvurmalı

Davranışları durdurmakta zorlanıyor, bedeninizde hasar oluşuyor ya da bu durum size sıkıntı ve utanç veriyorsa bir uzmana başvurmanız önerilir. Erken destek, davranışın kontrol altına alınmasını kolaylaştırır ve eşlik eden kaygı ya da depresyonun da ele alınmasını sağlar.

Kendinize ya da bir başkasına zarar verme düşünceleriniz varsa ya da acil bir durum yaşıyorsanız vakit kaybetmeden 112 Acil hattını arayın. Sağlıkla ilgili sorularınız için 182 SABİM (Sağlık Bakanlığı İletişim Merkezi) hattından destek alabilirsiniz.

Yaşadığınız zorluklar günlük hayatınızı etkiliyorsa bir ruh sağlığı uzmanına danışabilirsiniz. Alanında deneyimli uzmanlara Clinisyn Uzmanlar sayfasından ulaşabilirsiniz.

Bu içerik genel bilgilendirme amaçlıdır; tıbbi tavsiye ya da tanı yerine geçmez. Belirtileriniz varsa kesin değerlendirme ve tanı için bir uzmana başvurmanız gerekir.