Dissosiyatif Amnezi

Dissosiyatif amnezi, kişinin genellikle travmatik ya da yoğun stres yaratan olaylarla ilgili önemli kişisel bilgileri, sıradan unutkanlıkla açıklanamayacak biçimde hatırlayamamasıyla belirgin bir dissosiyatif bozukluktur. İlk cümlede belirtmek gerekirse burada söz konusu olan basit bir dalgınlık değil, bilincin, belleğin ve kimlik duygusunun geçici olarak bölünmesidir.

Unutulan bilgi bellekte kaybolmamıştır; erişilebilir durumda değildir. Amnezi çoğunlukla belirli bir olayı ya da dönemi kapsar. Bu belirtiler görüldüğünde bir uzmana başvurmak önemlidir.

Belirtileri

Aşağıdaki belirtiler görülebilir; ancak kesin tanı için bir uzmana başvurmak gerekir:

• Travmatik ya da stresli bir olayı kısmen ya da tamamen hatırlayamama
• Belirli bir zaman dilimine ilişkin bellek boşlukları
• Kişisel bilgileri (isim, geçmiş) hatırlamada güçlük yaşanan dönemler
• Unutmanın yol açtığı şaşkınlık, kaygı ya da çaresizlik hissi
• Bazı durumlarda tanıdık yerlerden uzaklaşmayla giden bir dolaşma (dissosiyatif füg)

Nedenleri ve risk faktörleri

Gelişiminde ruhsal zorlanma merkezi rol oynar:

• Ağır travmatik deneyimler (istismar, kaza, şiddet, savaş, doğal afet)
• Yoğun ve sürekli stres
• Çocuklukta yaşanan örseleyici deneyimler
• Kişinin başa çıkma kaynaklarının zorlanması

Bu durum, dayanılması güç bir deneyime karşı zihnin geçici bir koruma tepkisi olarak da anlaşılabilir. Etkenler kişiden kişiye farklılık gösterir.

Türleri

Bellek kaybının kapsamına göre farklı görünümlerden söz edilebilir: belirli bir olayı kapsayan yerelleşmiş amnezi, bir olayın bazı ayrıntılarını kapsayan seçici amnezi ve daha geniş yaşam dönemlerini içeren yaygın amnezi. Bazı durumlara dissosiyatif füg eşlik edebilir.

Tanı süreci

Değerlendirme yalnızca bir ruh sağlığı uzmanı tarafından yapılır. Öncelikle bellek kaybının nörolojik bir hastalık, madde etkisi ya da başka tıbbi durumlara bağlı olmadığı ayırt edilir. ICD-11 çerçevesindeki tanı kriterleri, öykü ve klinik değerlendirmeyle birlikte ele alınır. İnternette yapılan öz-değerlendirmeler bir uzman görüşünün yerini tutmaz.

Tedavi yaklaşımları

Dissosiyatif amnezi ele alınabilir bir durumdur; tedavi planı danışana özel belirlenir.

Psikoterapi

Tedavinin temeli psikoterapidir. Güvenli bir ilişki içinde travmanın işlenmesi, baş etme kaynaklarının güçlendirilmesi ve kişinin güvende hissetmesi önceliklidir. Travma odaklı yaklaşımlar bellek ve duygusal işleme konusunda destek sağlayabilir.

Eşlik eden durumların ele alınması

Depresyon, kaygı ya da travma sonrası stres belirtileri eşlik ediyorsa bunlar da hekim değerlendirmesiyle ele alınır. İlaç kullanımı yalnızca bir hekimin önerisi ve takibiyle yürütülür.

Kendi kendine yardım ve baş etme

• Güvenli ve destekleyici bir çevrede kalmayı önceliklendirmek
• Uyku, beslenme ve düzenli rutinlerle temel dengeyi korumak
• Anıları zorla hatırlamaya çalışmak yerine profesyonel bir sürece güvenmek
• Aşırı stresi azaltacak nefes ve topraklanma egzersizlerini denemek

Bu adımlar destekleyicidir; profesyonel tedavinin yerini tutmaz.

Ne zaman uzmana başvurmalı?

Önemli kişisel anıların hatırlanamadığı, bu durumun günlük yaşamı ya da güvenliği etkilediği, ani bellek boşlukları ya da kimlik karmaşası yaşandığı durumlarda gecikmeden bir uzmana başvurmak gerekir.

Yaygınlık ve seyir

Dissosiyatif amnezi, çoğunlukla ağır bir stres ya da travma sonrası aniden ortaya çıkar ve süresi kişiden kişiye değişir. Kimi kişide bellek boşluğu kısa sürede kısmen ya da tümüyle geri dönerken, kimi kişide daha uzun sürebilir. Genellikle tek bir dönemle sınırlı kalabildiği gibi, yineleyebildiği durumlar da vardır. Erken ve güvenli bir destek, sürecin daha iyi seyretmesine katkı sağlayabilir.

Eşlik edebilen durumlar

Dissosiyatif amneziye sıklıkla travma sonrası stres belirtileri, depresyon, kaygı ve diğer dissosiyatif belirtiler eşlik edebilir. Bu nedenle değerlendirme yalnızca bellek kaybına değil, kişinin genel ruhsal durumuna bütüncül biçimde bakar.

Yakınlar ne yapabilir?

Bellek boşlukları hem kişi hem yakınları için kaygı verici olabilir. Aşağıdaki tutumlar destekleyici olabilir:

• Kişiyi 'neden hatırlamıyorsun?' diye sıkıştırmamak; bu istem dışı bir durumdur
• Unutulan anıları zorla hatırlatmaya çalışmamak, bu süreci uzmana bırakmak
• Güvenli, sakin ve öngörülebilir bir ortam sağlamak
• Kişinin güvende hissetmesine ve profesyonel destek almasına yardımcı olmak

Acil durum: Kendine ya da başkasına zarar verme düşüncesi, güvenlik endişesi ya da yaşamı tehdit eden bir durum söz konusuysa vakit kaybetmeden 112 Acil hattını arayın ya da en yakın acil servise başvurun. Sağlıkla ilgili bilgi ve yönlendirme için 182 SABİM hattından destek alabilirsiniz.

Yaşadıklarınızı bir uzmanla konuşmak isterseniz, alanında uzman ruh sağlığı profesyonellerine Uzmanlar sayfasından ulaşabilirsiniz.

Bu içerik genel bilgilendirme amaçlıdır; tıbbi tavsiye ya da tanı yerine geçmez. Belirtiler kişiden kişiye değişebilir; kesin tanı için bir uzmana başvurmak gerekir.