İkincil Travmatik Stres

İkincil travmatik stres nedir? Doğrudan travma yaşamamış olmasına rağmen, başkalarının travmatik deneyimlerine yakından tanık olan ya da onlara yardım eden kişilerde ortaya çıkabilen, travma sonrası stres bozukluğu belirtilerine benzeyen bir sıkıntı durumudur. Sağlık çalışanları, ruh sağlığı uzmanları, acil durum ekipleri, öğretmenler ve travma yaşamış yakınlarına bakım verenlerde görülebilir. "Merhamet yorgunluğu" (compassion fatigue) kavramıyla yakından ilişkilidir. Başkalarına yardım etmenin doğal ama göz ardı edilen bir bedeli olarak anlaşılabilir ve önlenebilir bir durumdur.

Bu durumu yaşayan kişiler çoğu zaman "ben bir şey yaşamadım ki, neden bu kadar etkileniyorum?" diye kendini suçlayabilir. Oysa başkalarının acısına sürekli ve empatiyle tanık olmak, insanı gerçekten etkileyebilir. Empati, yardım mesleklerinin en değerli yanı olduğu kadar, korunmadığında yıpratıcı da olabilir. İkincil travmatik stresi tanımak; onu bir başarısızlık değil, yoğun bir maruz kalmanın anlaşılabilir bir sonucu olarak görmeyi gerektirir. Erken fark edildiğinde ve desteklendiğinde kişi hem kendini hem de yardım ettiği insanları korumaya devam edebilir.

Belirtiler

Aşağıdaki belirtiler görülebilir; kesin değerlendirme için bir uzmana başvurmak gerekir:

• Başkasının anlattığı travmatik olayların zihinde tekrar tekrar canlanması
• Rahatsız edici rüyalar, uyku sorunları
• Travmayı anımsatan durum, kişi ya da konulardan kaçınma
• Aşırı tetikte olma, kolay irkilme, huzursuzluk
• Duygusal uyuşma, umutsuzluk, mesafelenme
• İş performansında düşüş, empati kapasitesinde azalma, tükenmişlik

Nedenler ve risk faktörleri

• Travma yaşamış kişilerle yoğun ve sürekli temas
• Yüksek iş yükü, yetersiz destek ve dinlenme olanağı
• Kişisel travma geçmişi
• Güçlü empati eğilimi ve sınır koymada güçlük
• Kurumsal desteğin ve denetimin (süpervizyon) yetersiz olması

Değerlendirme nasıl yapılır?

Değerlendirme bir ruh sağlığı uzmanı tarafından yapılır. Belirtilerin niteliği, süresi ve kişinin mesleki ya da bakım verme rolüyle ilişkisi ele alınır. İkincil travmatik stres; tükenmişlik, merhamet yorgunluğu ve travma sonrası stres bozukluğu ile kavramsal olarak örtüşebilir. Amaç, sıkıntının kaynağını anlamak ve uygun desteği planlamaktır.

Tedavi yaklaşımları

Terapi

Travmaya duyarlı bilişsel davranışçı yaklaşımlar, farkındalık (mindfulness) temelli teknikler ve destekleyici görüşmeler yararlı olabilir. Terapide, taşınan duyguların güvenli biçimde işlenmesi, empati ile öz koruma arasında sağlıklı bir denge kurulması, sınırların güçlendirilmesi ve baş etme becerilerinin geliştirilmesi hedeflenir. Belirtiler travma sonrası strese ilerlemişse, bu tabloya yönelik özgül ve kanıta dayalı tedaviler uygulanabilir. Terapi ayrıca kişinin mesleğine ilişkin anlam ve değerleri yeniden bulmasına da yardımcı olur.

Ek destek

Düzenli süpervizyon, akran desteği ve kurumsal önlemler koruyucu rol oynar. Eşlik eden depresyon ya da kaygı belirginse hekim değerlendirmesiyle ilaç desteği düşünülebilir; ilaç kararı yalnızca hekim tarafından verilir.

Kendi kendine yardım ve baş etme

• İş ve özel yaşam arasında sağlıklı sınırlar koyun; dinlenmeye zaman ayırın
• Duygularınızı güvendiğiniz meslektaşlar ya da destek gruplarıyla paylaşın
• Uyku, beslenme ve fiziksel aktivite gibi öz bakım alanlarını ihmal etmeyin
• İş yükünüzü ve sınırlarınızı yöneticinizle konuşun; süpervizyon desteği arayın
• Kendinize karşı şefkatli olun; yardım etmenin bir bedeli olduğunu kabul edin

Ne zaman uzmana başvurmalı?

Belirtiler günlük yaşamınızı ya da mesleki işlevselliğinizi olumsuz etkiliyor, uzun süredir devam ediyor ya da giderek ağırlaşıyorsa bir uzmana başvurmanız önerilir. Erken destek, daha ağır bir tablonun gelişmesini önleyebilir.

Acil durumlarda: Kendinize ya da bir başkasına zarar verme düşünceleriniz varsa vakit kaybetmeden 112 Acil Sağlık hattını arayın ya da en yakın acil servise başvurun. Sağlıkla ilgili danışma için 182 SABİM hattından destek alabilirsiniz.

Yaşadıklarınızın günlük hayatınızı etkilediğini düşünüyorsanız, alanında uzman bir ruh sağlığı profesyoneliyle görüşmek iyileşme yolunda önemli bir adımdır. Uzmanlar sayfasından size uygun bir uzmana ulaşabilirsiniz.

Bu içerik genel bilgilendirme amaçlıdır; tıbbi tavsiye ya da tanı yerine geçmez. Belirtileriniz varsa kesin tanı ve tedavi için bir uzmana başvurmanız gerekir.