Uyku Felci

Uyku felci, uykuya geçiş sırasında ya da uyanma anında, kısa bir süre için istemli kasların hareket ettirilememesi ve konuşulamaması durumudur. Kişi bu sırada tam olarak bilinçlidir ve çevresinin farkındadır; ancak kolunu, bacağını ya da gövdesini hareket ettiremez, sesli konuşamaz. Genellikle birkaç saniyeden birkaç dakikaya kadar sürer ve kendiliğinden geçer. Rahatsız edici, hatta korkutucu bir deneyim olsa da uyku felci başlı başına yaşamı tehdit eden bir durum değildir ve pek çok sağlıklı insanda hayatı boyunca en az bir kez görülebilir.

Bu durum, uykunun REM (hızlı göz hareketi) evresiyle yakından ilişkilidir. REM uykusunda beyin, rüya sırasında bedenin hareket etmesini engellemek için iskelet kaslarını geçici olarak devre dışı bırakır; buna kas atonisi denir. Uyku felcinde bu koruyucu kas gevşemesi, kişi uyanıp bilinci açıldıktan sonra da kısa bir süre devam eder. Böylece beyin uyanık, beden ise hâlâ uyku modundadır. Bu geçici uyumsuzluk, kişinin bilincinin açık olmasına rağmen bedenini hareket ettirememesine yol açar. ICD-11 sınıflandırmasında uyku felci, uyku-uyanıklık bozuklukları başlığı altında yer alan bir parasomni olarak tanımlanır.

Belirtileri

Uyku felci sırasında ve çevresinde şu belirtiler görülebilir:

• Uykuya dalarken ya da uyanırken bedeni hareket ettirememe ve konuşamama
• Bu sırada bilincin açık olması ve çevrenin tam farkında olma
• Göğüste baskı hissi ya da nefes almakta güçlük duygusu
• Odada bir varlık olduğu hissi ve buna eşlik eden yoğun korku
• Görsel, işitsel ya da dokunsal sanrısal algılar (uyku ile uyanıklık arasında yaşanan halüsinasyonlar)
• Atağın geçmesiyle birlikte hızla ve tümüyle geri dönen hareket ve konuşma yeteneği

Atak sırasında yaşanan varlık hissi ve algısal deneyimler beynin REM uykusu ile uyanıklığın iç içe geçmesinden kaynaklanır ve gerçek değildir. Kişi çoğunlukla nefes alabilmesine rağmen göğsünde bir baskı ve boğulma hissi yaşayabilir; bu his korkuyu artırsa da tehlikeli değildir. Bu belirtiler görülebilir; ancak yalnızca bir belirtiye bakarak tanı konamaz, kesin tanı için bir uzmana başvurmak gerekir.

Nedenleri ve risk faktörleri

Uyku felcinin tam nedeni her zaman belirlenemese de temelinde REM uykusunun düzeninin bozulması ve uyku ile uyanıklık arasındaki geçişin uyumsuzlaşması yatar. Sık görülen risk faktörleri şunlardır:

• Düzensiz uyku ve yetersiz uyku (uyku yoksunluğu)
• Sırtüstü pozisyonda uyuma alışkanlığı
• Yoğun stres, kaygı ve travma sonrası stres
• Vardiyalı çalışma ve jet lag gibi uyku düzenini bozan durumlar
• Narkolepsi gibi bazı uyku bozuklukları
• Ailede uyku felci öyküsü bulunması

Bu etkenler tek başına ya da birlikte rol oynayabilir. Özellikle uyku borcunun biriktiği, düzenin sık değiştiği ve stresin arttığı dönemlerde atakların sıklaştığı gözlenir. Uyku felci ile narkolepsi arasında bir ilişki bulunabildiğinden, sık ataklara gündüz aşırı uykululuk gibi belirtiler eşlik ediyorsa bu durumun ayrıca değerlendirilmesi önemlidir.

Tanı süreci

Uyku felci genellikle kişinin anlattığı deneyimlere dayanarak değerlendirilir. Hekim; atağın nasıl geliştiğini, ne sıklıkta yaşandığını, uyku alışkanlıklarını, uyku süresini ve eşlik eden belirtileri ayrıntılı biçimde sorgular. Uyku günlüğü tutmak, örüntünün ve tetikleyicilerin görülmesine yardımcı olabilir. Ataklar sık, gündüz aşırı uykululuk ya da güçlü duygularla ortaya çıkan ani kas gevşemeleri gibi belirtiler varsa narkolepsi gibi durumları dışlamak için uyku laboratuvarında polisomnografi ve gündüz uykululuğunu ölçen testler istenebilir. Amaç, belirtinin ara sıra yaşanan iyi huylu bir deneyim mi yoksa altta yatan bir uyku bozukluğunun parçası mı olduğunu ayırt etmektir.

Tedavi yaklaşımları

Ara sıra yaşanan ve belirgin sıkıntı yaratmayan uyku felci genellikle özel bir tedavi gerektirmez. Kişinin durumu anlaması ve atağın kısa sürede geçen, tehlikesiz bir deneyim olduğunu bilmesi çoğu zaman kaygıyı azaltır. Uyku düzenini iyileştirmek pek çok kişide atakların sıklığını düşürür. Ataklar sık, sıkıntı verici ya da başka bir uyku bozukluğuyla birlikteyse aşağıdaki tedavi seçenekleri değerlendirilir:

Uyku hijyeni ve yaşam düzenlemeleri

Düzenli uyku-uyanma saatleri, yeterli uyku süresi, karanlık ve sessiz bir yatak odası ve yatmadan önce ekran, kafein ile uyarıcılardan kaçınmak temel yaklaşımlardır. Uyku borcunu önlemek, atakları azaltan en etkili adımlardan biridir.

Psikoterapi

Ataklara eşlik eden yoğun kaygı ve korku için bilişsel davranışçı terapi yararlı olabilir. Terapi, atakla ilgili felaketleştirici düşünceleri ele alır ve kişinin deneyime daha sakin yaklaşmasını sağlar. Altta yatan bir kaygı bozukluğu ya da travma sonrası stres varsa bunlara yönelik terapi de dolaylı olarak destek sağlar.

İlaç tedavisi

Uyku felci narkolepsi gibi bir durumla birlikte görüldüğünde ya da çok sık ve zorlayıcı olduğunda, hekim gerekli gördüğünde REM uykusunu düzenlemeye yönelik belirli ilaçlar reçete edebilir. İlaç kararı yalnızca bir hekim tarafından, kişiye özel olarak verilir ve düzenli takip gerektirir.

Kendi kendine yardım ve baş etme

• Her gün aynı saatte yatıp kalkarak uyku düzeninizi koruyun.
• Yeterli süre uyumaya özen gösterin; uyku borcu biriktirmeyin.
• Yatmadan önce kafein, alkol ve ağır yemeklerden kaçının.
• Sırtüstü yerine yan yatmayı deneyebilirsiniz.
• Atak sırasında panik yerine, birkaç saniye içinde geçeceğini hatırlayarak sakin kalmaya ve parmaklarınızı ya da göz kaslarınızı hafifçe kımıldatmaya odaklanmak yardımcı olabilir.
• Stresi azaltan nefes ve gevşeme egzersizlerini günlük yaşamınıza katın.

Ne zaman uzmana başvurmalı

Uyku felci sık tekrarlıyor, sizi uykuya dalmaktan korkutuyor, gündüz aşırı uykululuk ya da güçlü duygularla ortaya çıkan ani kas gevşemeleri gibi belirtiler eşlik ediyorsa bir uzmana başvurmanız önerilir. Ataklara yoğun kaygı, süregelen uykusuzluk ya da çökkünlük eşlik ediyorsa da destek almak yararlıdır. Uyku felci çoğu zaman iyi huylu olsa da doğru değerlendirme, altta yatan bir uyku bozukluğunun gözden kaçmamasını sağlar.

Kendinize ya da bir başkasına zarar verme düşünceleriniz varsa ya da acil bir durum yaşıyorsanız vakit kaybetmeden 112 Acil hattını arayın. Sağlıkla ilgili sorularınız için 182 SABİM (Sağlık Bakanlığı İletişim Merkezi) hattından destek alabilirsiniz.

Yaşadığınız zorluklar günlük hayatınızı etkiliyorsa bir ruh sağlığı uzmanına danışabilirsiniz. Alanında deneyimli uzmanlara Clinisyn Uzmanlar sayfasından ulaşabilirsiniz.

Bu içerik genel bilgilendirme amaçlıdır; tıbbi tavsiye ya da tanı yerine geçmez. Belirtileriniz varsa kesin değerlendirme ve tanı için bir uzmana başvurmanız gerekir.