Depersonalizasyon ve Derealizasyon Bozukluğu

Depersonalizasyon ve derealizasyon bozukluğu nedir? Bu bozukluk, kişinin kendi bedenine, düşüncelerine ya da duygularına dışarıdan bakıyormuş gibi yabancılaşması (depersonalizasyon) ve/veya çevresini gerçek dışı, rüya gibi ya da uzak algılaması (derealizasyon) hissinin sürekli veya yineleyici biçimde yaşanmasıyla giden bir dissosiyatif bozukluktur. Bu sırada kişinin gerçekle bağı korunur; yani yaşananların gerçek olmadığını bilir, ancak yine de bu yabancılaşma hissinden kurtulamaz. Depersonalizasyon ve derealizasyon belirtileri zaman zaman birçok insanda kısa süreli olarak görülebilir; bozukluktan söz edebilmek için bu hislerin sürekli ya da sık tekrarlayan, belirgin sıkıntı yaratan ve günlük yaşamı etkileyen bir düzeyde olması gerekir. ICD-11 tanı sınıflandırmasında dissosiyatif bozukluklar kapsamında 6B66 kodu ile tanımlanır ve uygun destekle tedavi edilebilir.

Belirtileri

Belirtiler kendine ve çevreye yönelik yabancılaşma deneyimleri çevresinde toplanır. Bu belirtiler görülebilir; kesin tanı için bir uzmana başvurmak gerekir. Yaşantı çoğu kişi tarafından kelimelerle anlatması güç bulunur; "sanki rüyadayım", "kendimi bir robot gibi hissediyorum" ya da "dünya bir sahne dekoru gibi" biçimindeki benzetmeler sık kullanılır.

• Kendine yabancılaşma; bedenine ya da düşüncelerine dışarıdan bakıyormuş hissi, hareketlerin otomatik ve yabancı gelmesi.
• Çevrenin gerçek dışı, sisli, rüya gibi, cansız veya uzak görünmesi; tanıdık yerlerin bile yabancı hissettirmesi.
• Duyguların donuklaşması ve duygusal kopukluk hissi; sevilen kişilere karşı bile hissizlik endişesi.
• Zaman ve mekan algısında bozulma; anıların uzak, renksiz ve yabancı gelmesi.
• Bedenin ya da bir bölümünün yabancı, biçimsiz veya değişik hissedilmesi.
• Yaşananların gerçekliğini sorgulama, ancak gerçeklik değerlendirmesinin korunması.
• Bu hislerin yoğun kaygı ve sıkıntı yaratması; sıklıkla eşlik eden kaygı ve depresyon belirtileri.

Bedensel ve bilişsel belirtiler

Yabancılaşmaya çoğu zaman baş dönmesi, hafiflik, uyuşukluk, görme alanında bulanıklık ve "kafanın içinde sis" hissi gibi bedensel belirtiler eşlik eder. Bilişsel düzeyde ise dikkati toplamada güçlük, düşüncelerin bulanık gelmesi ve sürekli kendini gözleme eğilimi görülebilir. Bu belirtiler kaygıyla iç içe geçtiğinde kişi kolayca panikleyebilir; oysa belirtilerin kendisi tehlikeli değildir.

Türleri ve seyri

Tablo, ön planda olan belirtiye göre farklı görünümler alabilir: bazı kişilerde kendine yabancılaşma (depersonalizasyon), bazılarında çevreye yabancılaşma (derealizasyon), çoğu kişide ise her ikisi birlikte belirgindir. Belirtiler dönemsel ataklar halinde ya da sürekli seyredebilir; yoğun stres ve yorgunlukla şiddetlenme sık görülür. İlk belirtiler çoğu zaman ergenlik ya da genç erişkinlik döneminde ortaya çıkar. Kimi kişide belirtiler haftalar içinde gerilerken, kimi kişide dalgalı bir seyir izleyerek aylarca sürebilir. Erken ele alınan tablolar genellikle daha iyi seyreder; bu nedenle belirtileri görmezden gelmek yerine değerlendirmek önemlidir.

Nedenleri ve risk faktörleri

Bu bozukluğun gelişiminde stres, travma ve kaygının önemli rol oynadığı düşünülmektedir. Çocukluk çağı duygusal istismarı ve ihmali, yoğun stres dönemleri, şiddetli kaygı ve panik atakları sık görülen tetikleyicilerdir. Belirtiler bazen yorgunluk, uyku yoksunluğu ya da madde etkileri sonrası da ortaya çıkabilir. Yabancılaşma hissinin, zihnin aşırı stres karşısında geliştirdiği bir kopma ya da koruma tepkisi olduğu düşünülür. Etkenler kişiden kişiye farklılık gösterir ve genellikle birden fazla etken bir arada bulunur.

• Travmatik ve örseleyici yaşantılar: Özellikle çocukluk çağı duygusal ihmali ve istismarı zemin oluşturabilir.
• Yoğun kaygı ve panik: Şiddetli bir panik atak sırasında ilk belirtiler ortaya çıkabilir ve sonrasında yerleşebilir.
• Uyku yoksunluğu ve tükenme: Uzun süreli uykusuzluk ve tükenmişlik belirtileri tetikleyebilir.
• Madde ve uyarıcı etkileri: Bazı maddeler ve aşırı kafein geçici yabancılaşma deneyimlerine yol açabilir.
• Kişilik özellikleri: Aşırı iç gözlem ve felaketleştirme eğilimi belirtilerin sürmesini kolaylaştırabilir.

Eşlik eden durumlar

Bu bozukluk sıklıkla kaygı bozuklukları, panik bozukluğu, depresyon ve travma sonrası zorlanmalarla birlikte görülür. Eşlik eden durumların varlığı hem tabloyu ağırlaştırabilir hem de tedavi planını etkiler; bu nedenle değerlendirmede yalnızca yabancılaşma hissine değil, ona eşlik eden ruhsal duruma da bakılır. Eşlik eden kaygı ya da depresyonun ele alınması çoğu zaman yabancılaşma hissini de hafifletir.

Tanı süreci

Tanı, yalnızca bir ruh sağlığı uzmanı veya hekim tarafından konur. Belirtilerin niteliği, sıklığı, sürekliliği ve işlevsellik üzerindeki etkisi değerlendirilir. Bu belirtilerin başka bir ruhsal bozukluk, nörolojik hastalık ya da madde kullanımıyla daha iyi açıklanmadığının incelenmesi önemlidir; bu nedenle bazen tıbbi inceleme de gerekebilir. Değerlendirmede kişinin travma öyküsü, uyku düzeni, stres kaynakları ve madde kullanımı da ele alınır. Gerçeklik değerlendirmesinin korunmuş olması, bu tabloyu psikotik durumlardan ayıran temel özelliktir. İnternet testleri yalnızca farkındalık amaçlıdır ve tanı yerine geçmez.

Tedavi yaklaşımları

Psikoterapi

Depersonalizasyon ve derealizasyon bozukluğu tedavi edilebilir bir durumdur. Bilişsel davranışçı terapi; belirtileri anlamlandırmaya, yabancılaşma hissini sürdüren kaygı ve aşırı kendini gözleme döngülerini azaltmaya yardımcı olabilir. Kişi belirtiye duyduğu korkuyu azaltmayı ve dikkatini sürekli içe yöneltmek yerine dış dünyaya yönlendirmeyi öğrenir. Topraklanma ve dikkat yönlendirme teknikleri kişinin ana ve bedenine yeniden bağlanmasını destekler. Psikoeğitim, belirtilerin tehlikeli olmadığını anlamayı kolaylaştırarak kaygıyı azaltabilir. Travma öyküsü varsa travmaya yönelik yaklaşımlar planlanabilir ve travmanın işlenmesi çoğu zaman yabancılaşma hissinin zeminini de zayıflatır.

Topraklanma ve baş etme becerileri

Terapide öğrenilen topraklanma teknikleri, bir atak sırasında kişinin kendini yeniden ana getirmesine yardımcı olur. Çevredeki nesnelere odaklanmak, duyulara dikkat vermek, ayak tabanının zeminle temasını hissetmek ve düzenli nefes çalışmaları bu becerilerden bazılarıdır. Düzenli uygulandığında bu teknikler daha etkili hale gelir.

İlaç desteği

Eşlik eden kaygı, depresyon ya da travma varsa bunlara yönelik çalışmalar planlanır ve gerektiğinde hekim ilaç desteğini değerlendirebilir. İlaç genellikle yabancılaşma hissini doğrudan değil, ona zemin hazırlayan kaygı ve çöküntüyü azaltarak dolaylı yoldan destekler. Tedavi danışana özel olarak belirlenir; ilaç kararını yalnızca hekim verir.

Seyri ve iyileşme

Belirtiler kimi kişide kısa sürede geriler, kimi kişide dalgalı bir seyir izler. Uygun destekle çoğu kişi belirtileriyle baş etmeyi öğrenir ve işlevselliğini geri kazanır. İyileşme genellikle belirtiyi bir tehlike olmaktan çıkarıp stresin geçici bir tepkisi olarak görebilmeyle hızlanır; sabır ve süreklilik bu süreçte belirleyicidir.

Kendi kendine yardım ve baş etme

Düzenli uyku, kafein azaltımı, düzenli fiziksel aktivite, nefes ve topraklanma egzersizleri belirtileri hafifletebilir. Belirtiyi tehlikeli olarak değil, stresin geçici bir tepkisi olarak görmek kaygı döngüsünü kırmaya yardımcı olur. Aşırı ekran ve haber tüketimini sınırlamak, sosyal bağları canlı tutmak ve stres kaynaklarını olabildiğince azaltmak da destekleyicidir. Belirtilerin hangi durumlarda arttığını bir günlüğe not etmek tetikleyicileri fark etmeyi kolaylaştırır. Bu yaklaşımlar uzman desteğinin yerini tutmaz.

Yakınlara öneriler

Bu belirtileri yaşayan bir yakınınızı yargılamaktan ve "abartıyorsun" gibi ifadelerden kaçının; yaşantının gerçek ve rahatsız edici olduğunu kabul etmek kişinin yalnız hissetmemesine yardımcı olur. Onu sakin biçimde ana getirecek etkinliklere davet etmek ve profesyonel destek almasını teşvik etmek en değerli katkılardandır.

Ne zaman uzmana başvurmalı?

Kendine ya da çevreye yabancılaşma, gerçek dışılık hissi sürekli veya sık tekrarlıyor, belirgin sıkıntı yaratıyor ve günlük yaşamı etkiliyorsa bir uzmana başvurmak önemlidir. Belirtiler nedeniyle işten, okuldan ya da sosyal ortamlardan kaçınma başladıysa değerlendirme daha da önemlidir. Bu belirtilere yoğun kaygı, umutsuzluk ya da yaşamı sürdürme isteğinde azalma eşlik ediyorsa bu acil bir durumdur; vakit kaybetmeden 112 Acil aranmalı ya da bir sağlık kuruluşuna başvurulmalıdır.

Belirtileriniz sizi ya da sevdiklerinizi kaygılandırıyorsa, alanında deneyimli bir uzmana danışmak en sağlıklı adımdır. Uzmanlar sayfamızdan size uygun bir ruh sağlığı uzmanına ulaşabilirsiniz.

Bu içerik genel bilgilendirme amaçlıdır; tıbbi tavsiye ya da tanı yerine geçmez. Belirtilerin kesin değerlendirmesi ve tanısı yalnızca yetkili bir ruh sağlığı uzmanı ya da hekim tarafından yapılır. Acil bir durumda ya da kendine veya başkasına zarar verme düşüncesi olduğunda 112 Acil hattı; ruh sağlığı ve sosyal destek için 182 SABİM aranmalıdır.