Akut Stres Bozukluğu

Akut stres bozukluğu, ölüm, ciddi yaralanma veya cinsel saldırı gibi travmatik bir olaya maruz kaldıktan sonraki ilk üç gün ile bir ay içinde ortaya çıkan; yeniden yaşantılama, kaçınma, olumsuz duygu durumu, dissosiyasyon ve aşırı uyarılmışlık belirtileriyle giden kısa süreli ve yoğun bir stres tepkisidir. Belirtiler bir aydan uzun sürdüğünde tanı travma sonrası stres bozukluğu açısından yeniden değerlendirilir.

Akut stres bozukluğu, travmatik bir olayın hemen ardından yaşanan doğal stres tepkilerinin beklenenden yoğun ve işlev bozucu hale geldiği bir durumdur. Tıbbi sınıflandırma sistemlerinde tanımlıdır (ICD-11'de akut stres tepkisi ilgili başlıklar altında ele alınır) ve uygun destekle iyileşme oranı yüksektir. Bu tepki bir zayıflık göstergesi değil, olağandışı bir olaya verilen anlaşılır bir yanıttır.

Belirtileri

Belirtiler genellikle olaydan kısa süre sonra başlar ve birkaç gün ile bir ay arasında değişen bir süre devam eder. Aşağıdaki belirtiler görülebilir; ancak bunların varlığı tek başına tanı anlamına gelmez, kesin tanı için bir uzmana başvurmak gerekir:

• Olayın istemsiz biçimde tekrar tekrar zihinde canlanması, kâbuslar veya geçmişe dönüşler
• Olayı hatırlatan kişi, yer, düşünce ve durumlardan kaçınma
• Gerçekdışılık hissi, kendine ya da çevreye yabancılaşma gibi dissosiyatif belirtiler
• Sürekli tetikte olma, kolay irkilme ve aşırı uyarılmışlık
• Uyku sorunları, dikkat toplamada güçlük ve sinirlilik
• Olayın önemli bir bölümünü hatırlayamama
• Yoğun korku, kaygı, suçluluk ya da duygusal donukluk
• Olumlu duyguları yaşamada güçlük

Nedenleri ve risk faktörleri

Akut stres bozukluğunun ortaya çıkması için doğrudan yaşayarak ya da tanıklık yoluyla travmatik bir olaya maruz kalmak gerekir; trafik kazaları, doğal afetler (deprem, sel), fiziksel veya cinsel saldırı, savaş ve ani kayıplar sık görülen örneklerdir. Olayın şiddeti ve süresi, kişinin önceki travma öyküsü, sosyal destek düzeyi, başa çıkma biçimleri, eşlik eden ruhsal durumlar ve biyolojik yatkınlık tepkinin yoğunluğunu etkiler. Aynı olaya maruz kalan iki kişi farklı tepkiler verebilir; bu, kişinin zayıflığı anlamına gelmez.

Tanı süreci

Tanı, yalnızca bir ruh sağlığı uzmanı veya hekim tarafından; travmatik olayın niteliği, belirtilerin başlangıç zamanı, süresi ve işlevsellik üzerindeki etkisi değerlendirilerek konur. Belirtilerin olaydan sonraki ilk ay içinde olması önemlidir; daha uzun süren tablolar travma sonrası stres bozukluğu ve diğer tanılar açısından yeniden ele alınır. İnternet testleri yalnızca farkındalık amaçlıdır ve tanı yerine geçmez.

Tedavi yaklaşımları

Akut stres bozukluğunda erken ve uygun destek, belirtilerin hafiflemesine ve travma sonrası stres bozukluğuna ilerleme riskinin azalmasına yardımcı olabilir. Tedavi planı kişiye özel belirlenir.

Terapi

Travmaya odaklı bilişsel davranışçı terapi en çok desteklenen yaklaşımlardandır. Güvenlik duygusunun yeniden kurulması, psikoeğitim, gevşeme, nefes ve topraklanma (grounding) teknikleri ile uyku ve günlük işlevselliğin düzenlenmesi tedaviyi destekler. Kişinin yaşadığını olağandışı bir olaya verilen olağan bir tepki olarak anlamlandırması, kaygıyı azaltmaya yardımcı olur.

İlaç tedavisi

Gerektiğinde hekim, özellikle uyku ve yoğun kaygı belirtileri için kısa süreli ilaç desteğini değerlendirebilir. İlaç kararı ve süresi yalnızca hekime aittir.

Kendi kendine yardım ve baş etme

Aşağıdaki adımlar tedavinin yerine geçmez, ancak süreci destekleyebilir: öncelikle güvende olduğundan emin olmak; temel ihtiyaçları (uyku, beslenme, su) karşılamak; güvendiği kişilerle iletişimde kalmak ve yaşadıklarını hazır hissettiğinde paylaşmak; alkol ve uyarıcılardan kaçınmak; yavaş nefes ve topraklanma teknikleriyle bugüne dönmek; günlük rutine küçük adımlarla geri dönmek. Kendini olayla ilgili suçlamamak önemlidir.

Ne zaman uzmana başvurmalı?

Travmatik bir olayın ardından belirtiler günlük yaşamı, işi, ilişkileri veya uykuyu belirgin biçimde etkiliyorsa ve birkaç gün içinde hafiflemiyorsa bir uzmana başvurmak önemlidir. Umutsuzluk, yaşamı sürdürme isteğinde azalma ya da kendine zarar verme düşünceleri varsa bu acil bir durumdur; vakit kaybetmeden 112 Acil aranmalı ya da bir sağlık kuruluşuna başvurulmalıdır. Sağlıkla ilgili sorularınız için Sağlık Bakanlığı SABİM 182 hattından da bilgi alabilirsiniz. Bir ruh sağlığı uzmanına ulaşmak için uzman listemizi inceleyebilirsiniz.

Bu içerik genel bilgilendirme amaçlıdır; tıbbi tavsiye ya da tanı yerine geçmez.