Uyurgezerlik

Uyurgezerlik, derin uyku sırasında kişinin yataktan kalkıp yürümesi ve bazen karmaşık davranışlarda bulunmasıyla belirgin bir uyanma (arousal) bozukluğudur. Kişi bu sırada yarı uyanık gibi görünse de aslında derin uykudadır, çevresinin tam farkında değildir ve ertesi gün olanları genellikle hatırlamaz. Uyurgezerlik, uykunun derin evrelerinde ortaya çıkan bir parasomni türüdür ve özellikle çocuklarda sık görülür. Beynin bir bölümü uykuda kalırken diğer bölümünün kısmen etkinleşmesiyle, kişi uyanmadan hareket edebilir.

ICD-11 sınıflandırmasında uyurgezerlik, uykudan uyanma bozuklukları (non-REM parasomniler) başlığı altında yer alır. Ataklar genellikle gecenin ilk üçte birinde, derin uyku sırasında yaşanır ve birkaç dakikadan yarım saate kadar sürebilir. Çocukların çoğunda ergenlik döneminde kendiliğinden azalır ve genellikle kalıcı bir soruna yol açmaz; erişkinlerde ise stres, uyku yoksunluğu ve bazı tıbbi durumlarla daha yakından ilişkili olabilir.

Belirtileri

• Uyku sırasında yataktan kalkıp yürüme ve dolaşma
• Boş bakışlar ve çevreye tepkisizlik
• Basit ya da karmaşık davranışlar (giyinme, kapı açma, eşya taşıma)
• Uyandırıldığında şaşkınlık, yönelim bozukluğu ve zor uyanma
• Atağı ertesi gün hatırlayamama
• Bazen anlamsız konuşma ya da yerinde olmayan davranışlar

Uyurgezerlik sırasında kişinin gözleri açık olabilir; ancak bakışları donuk ve tepkisizdir. Konuşulduğunda anlamlı yanıt vermez ya da anlaşılmaz cümleler kurar. Bu belirtiler görülebilir; ancak kesin tanı için bir uzmana başvurmak gerekir.

Nedenleri ve risk faktörleri

• Ailede uyurgezerlik ya da diğer parasomni öyküsü
• Uyku yoksunluğu ve düzensiz uyku
• Yoğun stres ve kaygı
• Ateşli hastalıklar (özellikle çocuklarda)
• Uyku apnesi ya da huzursuz bacak sendromu gibi uykuyu bölen durumlar
• Bazı ilaçlar ve alkol kullanımı

Bu etkenler derin uykunun bölünmesine ya da beynin uyanma sistemlerinin kısmen etkinleşmesine yol açarak atakları tetikleyebilir. Özellikle çocuklarda ailesel yatkınlık belirgindir; anne ya da babada uyurgezerlik öyküsü varsa çocukta görülme olasılığı artar.

Diğer parasomnilerle ilişkisi

Uyurgezerlik, non-REM parasomniler adı verilen bir grup uyku olayının parçasıdır. Bu gruba gece korkuları (pavor nokturnus) ve uykuda bilinç bulanıklığıyla uyanma gibi durumlar da girer. Aynı kişide bu olaylardan birden fazlası görülebilir. Bunların ortak özelliği, derin uykudan tam uyanmadan gerçekleşmeleri ve kişinin genellikle bunları hatırlamamasıdır. Uykuda konuşma da sık eşlik eden bir durumdur ve tek başına genellikle zararsızdır.

Tanı süreci

Tanı genellikle atakların öyküsüne ve aile ile birlikte yaşayanların gözlemlerine dayanır. Hekim; atağın ne zaman, ne sıklıkta ve nasıl geliştiğini, olası tetikleyicileri ve eşlik eden uyku belirtilerini sorgular. Sık, riskli ya da alışılmadık ataklarda, atakların erişkinlikte yeni başladığı durumlarda ya da başka bir uyku bozukluğundan şüphelenildiğinde uyku laboratuvarında polisomnografi istenebilir. Amaç, uyurgezerliği epilepsi gibi başka durumlardan ayırt etmek ve altta yatan bir uyku bozukluğunu belirlemektir.

Tedavi yaklaşımları

Güvenlik önlemleri ve yaşam düzenlemeleri

Uyurgezerlikte önceliğin güvenlik olması gerekir. Kapı ve pencerelerin güvenli hale getirilmesi, keskin ve tehlikeli eşyaların uzaklaştırılması, merdiven önlerine engel konması ve gerekirse yatak odasının zemin katta düzenlenmesi olası kazaları önler. Uyku düzeninin iyileştirilmesi, yeterli uyku ve tetikleyicilerin azaltılması atak sıklığını düşürür.

Psikoterapi ve stres yönetimi

Stres ve kaygının rol oynadığı durumlarda gevşeme teknikleri, stres yönetimi ve gerektiğinde psikoterapi yararlı olabilir. Ataklarla ilişkili kaygının azaltılması hem kişiye hem de aileye rahatlama sağlar.

İlaç tedavisi

Ataklar sık, tehlikeli ya da yaşam kalitesini belirgin biçimde bozuyorsa hekim gerekli gördüğünde ilaç tedavisi düşünebilir. İlaç kararı yalnızca bir hekim tarafından, kişiye özel olarak verilir ve genellikle diğer önlemler yetersiz kaldığında değerlendirilir.

Kendi kendine yardım ve baş etme

• Düzenli ve yeterli uyku uyuyarak uyku borcunu önleyin.
• Yatmadan önce kafein ve alkolden kaçının.
• Yatak odasını güvenli hale getirin; tehlikeli nesneleri kaldırın ve kapıları güvenceye alın.
• Uyurgezer kişiyi ani ve sert biçimde uyandırmak yerine sakince ve nazikçe yatağına yönlendirin.
• Stresi azaltan rutinler ve gevşeme egzersizleri uygulayın.

Ne zaman uzmana başvurmalı

Ataklar sık tekrarlıyor, kişinin ya da çevresinin güvenliğini tehdit ediyor, erişkinlikte yeni başladıysa ya da gündüz uykululuk gibi başka belirtiler eşlik ediyorsa bir uzmana başvurmanız önerilir. Özellikle erişkinlikte yeni ortaya çıkan uyurgezerlik, altta yatan bir uyku bozukluğu ya da başka bir durumla ilişkili olabileceğinden değerlendirilmesi önemlidir.

Kendinize ya da bir başkasına zarar verme düşünceleriniz varsa ya da acil bir durum yaşıyorsanız vakit kaybetmeden 112 Acil hattını arayın. Sağlıkla ilgili sorularınız için 182 SABİM (Sağlık Bakanlığı İletişim Merkezi) hattından destek alabilirsiniz.

Yaşadığınız zorluklar günlük hayatınızı etkiliyorsa bir ruh sağlığı uzmanına danışabilirsiniz. Alanında deneyimli uzmanlara Clinisyn Uzmanlar sayfasından ulaşabilirsiniz.

Bu içerik genel bilgilendirme amaçlıdır; tıbbi tavsiye ya da tanı yerine geçmez. Belirtileriniz varsa kesin değerlendirme ve tanı için bir uzmana başvurmanız gerekir.