Sirkadiyen Ritim Uyku-Uyanıklık Bozukluğu

Sirkadiyen ritim uyku-uyanıklık bozukluğu, kişinin iç biyolojik saati (sirkadiyen ritim) ile içinde bulunduğu ortamın gerektirdiği uyku-uyanıklık programı arasındaki uyumsuzluk nedeniyle ortaya çıkan bir uyku bozukluğudur. Bu uyumsuzluk sonucunda kişi istediği ya da gerektiği saatte uyuyamaz, uyanamaz; bunun yerine uykusuzluk, aşırı uykululuk ya da her ikisini birden yaşar. Vücudun yaklaşık 24 saatlik iç ritmi, ışık başta olmak üzere çevresel ipuçlarıyla düzenlenir; bu düzen bozulduğunda uyku-uyanıklık döngüsü kayar.

Belirtiler

En sık görülen belirtiler şunlardır:

• İstenen saatte uykuya dalmakta ya da uyanmakta süreğen güçlük
• Gündüz aşırı uykululuk ve yorgunluk
• Gece uykusuzluğu
• Dikkat, bellek ve odaklanma sorunları
• İş, okul ya da sosyal yaşamda aksama
• Sinirlilik, keyifsizlik ve genel bir bitkinlik

Bu belirtiler görülebilir; kesin tanı için bir uzmana başvurmak gerekir.

Türleri

Bozukluğun başlıca alt tipleri şunlardır:

• Gecikmiş uyku-uyanıklık fazı tipi: Uyku ve uyanma saatlerinin istenenden belirgin biçimde geç olması. Sık sık gençlerde görülür.
• Öne kaymış (ileri) uyku-uyanıklık fazı tipi: Çok erken uyuma ve çok erken uyanma. İleri yaşta daha sıktır.
• Düzensiz uyku-uyanıklık tipi: Belirgin bir uyku düzeninin olmaması, uykunun gün içine dağılması.
• Vardiyalı çalışma tipi: Gece ya da değişken vardiyalarda çalışmaya bağlı uyum bozukluğu.
• Jet-lag (zaman dilimi) tipi: Uzun mesafeli yolculuklarda zaman dilimi değişimine bağlı geçici uyumsuzluk.

Nedenler ve risk faktörleri

• Gece ya da vardiyalı çalışma düzeni
• Sık ve uzak zaman dilimi seyahatleri
• Akşam saatlerinde yoğun ekran ve yapay ışığa maruz kalma
• Düzensiz yatış-kalkış saatleri
• Bazı nörolojik ya da gelişimsel durumlar
• Genetik yatkınlık ve yaşa bağlı ritim değişiklikleri

Tanı süreci

Tanı, ayrıntılı bir uyku öyküsü ile başlar. Uzman; uyku-uyanma saatlerini, gündüz uykululuğu ve belirtilerin süresini değerlendirir. Kişiden bir süre uyku günlüğü tutması istenebilir; bazı durumlarda bilek hareketlerini kaydeden aktigrafi ya da uyku laboratuvarı incelemeleri kullanılabilir. Değerlendirme güncel tanı kriterleri (ICD-11) çerçevesinde yapılır ve uykusuzluk yapan başka nedenler dışlanır.

Tedavi yaklaşımları

Tedavinin amacı iç saat ile istenen program arasındaki uyumu yeniden kurmaktır.

Işık ve davranışsal düzenlemeler

• Belirli saatlerde parlak ışığa maruz kalma (ışık terapisi) ile ritmi kaydırma
• Uyku hijyeni: düzenli yatış-kalkış saatleri, karanlık ve sessiz ortam
• Akşam saatlerinde ekran ve parlak ışığı azaltma
• Uyku saatlerini kademeli olarak öne ya da geriye kaydırma (kronoterapi)

İlaç ve destekleyici yaklaşımlar

Bazı durumlarda hekim gözetiminde melatonin ya da uyanıklığı destekleyen yaklaşımlar gündeme gelebilir. Melatonin ve benzeri destekler yalnızca hekim önerisiyle ve doğru zamanlamayla kullanılmalıdır. Vardiyalı çalışanlarda vardiya düzeninin planlanması da tedavinin bir parçasıdır.

Kendi kendine yardım ve baş etme

• Hafta içi ve hafta sonu benzer saatlerde yatıp kalkmaya çalışmak
• Sabah doğal gün ışığından yararlanmak
• Öğleden sonra kafeini sınırlamak
• Yatmadan önce ekran süresini azaltmak
• Yatak odasını yalnızca uyku için kullanmak

Ne zaman uzmana başvurmalı

Uyku sorunu haftalarca sürüyor, gündüz işlevselliğinizi bozuyor, iş ya da trafik güvenliğinizi tehlikeye atacak düzeyde uykululuğa yol açıyorsa bir uzmana başvurmak gerekir. Erken değerlendirme, kalıcı uyku bozukluklarının ve bunlara eşlik edebilecek ruhsal sorunların önlenmesine yardımcı olur.

Bu içerik genel bilgilendirme amaçlıdır; tıbbi tavsiye ya da tanı yerine geçmez.

Uygun bir ruh sağlığı uzmanına ulaşmak için uzmanlar sayfamızı inceleyebilirsiniz.