Agorafobi (Meydan Korkusu)

Agorafobi, halk arasında meydan korkusu olarak da bilinir ve kaçışın zor olabileceği ya da panik benzeri belirtiler geliştiğinde yardımın güç ulaşabileceği ortamlara yönelik yoğun, orantısız ve sürekli korkuyla belirgin bir kaygı bozukluğudur. Kişi bu ortamlardan kaçınır, oraya yalnızca güvendiği bir refakatçiyle girebilir ya da büyük bir sıkıntıyla katlanır. Adı yalnızca açık alan korkusunu çağrıştırsa da agorafobi çok daha geniş bir durum yelpazesini kapsar.

Agorafobi; toplu taşıma araçları, açık alanlar (otoparklar, köprüler, meydanlar), kapalı alanlar (mağazalar, sinemalar), kuyrukta veya kalabalıkta bulunma ya da evin dışında tek başına olma gibi birden çok durumu içerebilir. Tıbbi sınıflandırma sistemlerinde tanımlı bir bozukluktur (ICD-11, kod 6B02). ICD-11'de agorafobi ve panik bozukluğu ayrı tanılar olarak konabilir; bu iki durum sıklıkla birlikte de görülür. Agorafobi uygun destekle tedavi edilebilir bir durumdur.

Belirtileri

Belirtiler genellikle korkulan ortama girildiğinde ya da bu ortam düşünüldüğünde ortaya çıkar. Aşağıdaki belirtiler görülebilir; ancak bu belirtilerin varlığı tek başına tanı anlamına gelmez, kesin tanı için bir uzmana başvurmak gerekir:

• Kaçışın zor olabileceği ortamlara yönelik yoğun korku
• Toplu taşıma, kalabalık, kuyruk veya açık alanlardan kaçınma
• Evden tek başına çıkmaktan korkma
• Yardımın ulaşamayacağı düşüncesiyle artan kaygı
• Çarpıntı, terleme, titreme, nefes darlığı
• Baş dönmesi, sersemlik veya bayılacak gibi hissetme
• Korkulan ortamlara yalnızca güvendiği bir kişiyle girebilme
• Korkulan ortam düşünüldüğünde beklenti kaygısı

Beklenti kaygısı ve kaçınma döngüsü

Agorafobide çoğu zaman en zorlayıcı olan, ortamın kendisi değil, o ortama gitme düşüncesiyle önceden yaşanan beklenti kaygısıdır. Kişi kötü bir şey yaşayacağını öngörür, kaçınır ve kısa süreli rahatlar. Bu rahatlama kaçınmayı pekiştirir; zamanla güvenli görülen alan daralır ve yaşam giderek eve sıkışabilir.

Nedenleri ve risk faktörleri

Agorafobinin tek bir nedeni yoktur. Genetik yatkınlık, kaygıya yatkın mizaç, daha önce yaşanan panik atak deneyimleri, zorlayıcı veya travmatik yaşam olayları ve aşırı koruyucu ya da denetleyici bir yetişme ortamı riskle ilişkilendirilir. Özellikle panik atak yaşamış kişilerde, atağın yeniden yaşanabileceği ve o ortamda yardımsız kalınabileceği düşüncesi agorafobiyi besleyebilir. Bedensel duyumların (çarpıntı, baş dönmesi) yanlış yorumlanması ve bunlardan korkma da tabloyu sürdürür. Kaçınma davranışı kısa vadede rahatlatsa da uzun vadede korkuyu güçlendirerek kalıcı hale getirir.

Tanı süreci

Tanı, yalnızca bir ruh sağlığı uzmanı veya hekim tarafından konur. Korkunun yoğunluğu, orantısızlığı, süresi (genellikle birkaç ay ve üzeri), kaç farklı durumu kapsadığı ve kişinin yaşamını ne ölçüde kısıtladığı değerlendirilir. Belirtilerin panik bozukluğu, sosyal kaygı ya da başka bir durumla ilişkisi de incelenir. Çarpıntı, nefes darlığı ve baş dönmesi gibi belirtiler kalp, tiroit ya da nörolojik bedensel hastalıklarla karışabileceği için gerektiğinde hekim değerlendirmesi ve tıbbi inceleme önemlidir. İnternetteki testler yalnızca farkındalık amaçlıdır ve tanı yerine geçmez.

Tedavi yaklaşımları

Agorafobi tedavi edilebilir bir durumdur ve tedavi planı kişiye özel belirlenir.

Terapi

En etkili kabul edilen yaklaşım, maruz bırakma temelli bilişsel davranışçı terapidir. Kişi güvenli ve kademeli bir biçimde korktuğu durumlara, önceden birlikte hazırlanmış bir hiyerarşiyle alıştırılır; böylece kaçınma azalır ve korkunun beklenenden daha katlanılabilir olduğu deneyimlenir. Bilişsel çalışmalar, felaketleştiren ve kaçınmayı sürdüren düşünceleri ele almaya yardımcı olur. Bedensel duyumlara alışma (interoseptif maruz bırakma) çalışmaları da kullanılabilir.

İlaç tedavisi

Belirtiler yoğunsa ya da panik bozukluğu ve depresyon eşlik ediyorsa hekim ilaç tedavisini değerlendirebilir. İlaç kararı, dozu ve süresi yalnızca hekime aittir; ilaç genellikle terapiyle birlikte planlanır.

Kendi kendine yardım ve baş etme

Aşağıdaki adımlar tedavinin yerine geçmez, ancak süreci destekleyebilir: kaçınılan durumların küçük ve yönetilebilir adımlarla, aceleye getirmeden karşılanması; yavaş ve düzenli nefes ile gevşeme tekniklerinin öğrenilmesi; kafein ve uyaranların gözden geçirilmesi; düzenli uyku, hareket ve dengeli beslenme; güvendiği kişilerle iletişimde kalma. Kaçınmayı büsbütün sürdürmek yerine küçük denemeler yapmak, güvenli alanı yeniden genişletmenin anahtarıdır.

Ne zaman uzmana başvurmalı?

Kaçınma davranışı kişinin evden çıkmasını, çalışmasını, alışveriş yapmasını ya da sosyal yaşama katılmasını engelliyorsa bir uzmana başvurmak önemlidir. Korkunun yarattığı kısıtlama giderek artıyor ve yaşam alanını daraltıyorsa destek almak yararlı olur. Kaygıya umutsuzluk ya da yaşamı sürdürme isteğinde azalma eşlik ediyorsa bu acil bir durumdur; vakit kaybetmeden 112 Acil aranmalı ya da bir sağlık kuruluşuna başvurulmalıdır. Sağlıkla ilgili sorularınız için Sağlık Bakanlığı SABİM 182 hattından da bilgi alabilirsiniz. Alanında uzman bir ruh sağlığı uzmanına ulaşmak için uzman listemizi inceleyebilirsiniz.

Bu içerik genel bilgilendirme amaçlıdır; tıbbi tavsiye ya da tanı yerine geçmez.